Dili, 15 Dezembru 2025

Sua-Exelénsia Ministru bá Asuntus Kombatentes Libertasaun Nasionál, Gil da Costa Monteiro “Oan Soru”, ho Sua-Exelénsia Sekretáriu Estadu Veteranus, Cesar dos Santos da Silva “Merak”, kontinua apela bá públiku liu-liu maluk Veteranus no Kombatente sira libertasaun nasionál nian inklui família sira ne’ebé mak sai benefisiáriu bá pensaun Veteranus, tenke hatudu uluk dokumentu komprovativu sira bá ekipa tékniku sira Diresaun Nasionál bá Pensaun no Subvensaun nian (DNPS), tau ka marka tiha lai karimbu, hafoin lori bá banku ne’ebé sira loke konta-bankária bá, hodi halo levantamentu bá sira-nia osan.

Maibé, aprezentasaun bá dokumentu komprovativu sira ne’e, tenke la’o tuir oráriu ne’ebé MAKLN liuhosi DNPS hasai ona hodi atende kada munisípiu sira.

Ministru “Oan Soru” fó sai asuntu ne’e relasiona ho abertura pagamentu pensaun bá Veteranus no família Mártir sira ne’ebé mak governu liuhosi Ministériu bá Asuntus Kombatentes Libertasaun Nasionál (MAKLN) hahú realiza ona ohin iha faze da-huluk nian bá totál benefisiáriu 15.697 hosi territóriu nasionál.

“Em princípio, pagamentu hahú ema rihun 15 ne’e tenke liuhosi ne’e hotu kedas. Liuhosi ne’e hotu kedas, tanba tenke iha ona resibu ida ne’ebé mak base de dados hasai, no tau karimbu, diresaun pensaun assina ne’e, para sira lori bá iha banku ida-idak, hanoin katak, sira nia dokumentu iha ne’e loos ona ne’e mak sira lori resibu ne’e bá iha banku, bá hatudu resibu ne’e ho sira-nian dokumentu sira seluk, inklui sira nia konta-bankária, iha banku ne’e paga,” Ministru “Oan Soru” hateten liuhosi konferénsia imprénsa ne’ebé realiza iha sala gabinéte MAKLN, eis Sede Arte-Moris, Comoro-Dili, Segunda, (15/12/2025).

Governante ne’e esklarese katak, MAKLN la halo pagamentu direta, maibé, MAKLN prosesa dokumentu sira, transfere osan tuir benefisiáriu sira nia númeru konta-bakária, no haruka bá banku sira mak sei halo pagamentu.

“Primeiru, pagamentu la halo iha ne’e (ministériu). La halo iha ne’e. Iha ne’e atu mai foti dokumentu sira hodi hatudu dokumentu sira tuir dalan legál ne’ebé mak iha, katak, dokumentu ne’e loos. Agora, komu eziste tiha ona banku foun ida iha ne’e, entaun, iha ne’e mós halo pagamentu. Mais, la’ós nia (BNF - Banco do Nosso Futuro) de’it. Ema 15 mill ne’e fahe malu iha banku komersial hotu-hotu iha Timor laran,” esplika Ministru “Oan Soru”.

Kona-bá ema sena-malu, Governante ne’e dehan, situasaun ida-ne’e akontese, tanba ohin hanesan loron primeiru ne’ebé governu atu hahú abertura bá pagamentu nian. No loron primeiru ne’e hakarak ka lakohi, benefisiáriu sira tenke mai duni, atu nune’e bele aprezenta dokumentu komprovativu sira, inklui halo identikasaun bá rekerente ne’ebé reprezenta atu foti osan.

“Agora dadauk ne’e la’ós fallansu. Engarrafeamentu ida ohin, ne’e tanba primeiru-pagamentu. Entaun, sira hotu-hotu tenke mai liuhosi ne’e, mai tama hosi base de dados, para atu bele hetan karimbu hosi base de dados, bá iha banku ne’e, nia hatudu nia dokumentu ne’e, iha ne’ebá kondís ona buat ne’ebé mak iha. Ne’e de’it. Ida-ne’e komprova ida-ne’e,” esklarese Ministru “Oan Soru”.

“Mais, kuandu, mai oin fali, pagamentu ne’e la’o normál, dadus komprovadu ona, ne’e la mai hosi ne’e ona. Ne’e sira ida-idak la’o bá Banku, tuir munisípiu ne’ebé mak nia iha konta-bankária bá, nia bá de’it iha ne’ebá, nia uza ninia ATM foti rasik nia osan,” tenik “Oan Soru”.

Eis Sekretáriu Estadu Veteranus ne’e dehan, situasaun ida ohin loron ne’e la’ós foun, maibé, nia prosesu sira hanesan mós iha fulan-Janeiru tinan 2008. Katak, benefsiáriu sira tenke mai liuhosi base de dados, konfirma nia naran iha DNPS, no xefe pensaun assina tiha, hafoin lori bá iha banku ne’ebé nia atu foti osan bá.

“Nia lori bá iha ne’ebá ne’e, signifika, nia dokumentu ne’e loos ona. Mais, sé nia la mai liuhosi ne’e, nia mai nia bá diretamente banku, banku labele halo pagamentu, tanba nia la lori evidénsia ruma hosi ne’e. maki da-ne’e de’it. Ne’ebé, prosesu inisiu ne’e mak ida-ne’e de’it. La’ós mai oin ne’e tenke halo nafatin hanesan ne’e lae. La-hanesan ne’e. Mais ohin hahú, sira main ne’e tama hosi base de dados, sai hosi base de dados, ida-idak namkari bá banku ne’ebé nia konta-bankária iha. Pelumenus ida-ne’e,” dehan Ministru “Oan Soru”.

“Tanba buat hotu-hotu, ida hahú ne’e sempre iha konfuzaun. Mais, konfuzaun ne’e ha’u hanoin normál ne’e. Agora, hanesan Ministru sho Secertário do Estado, ami nafatin, ho funsionáriu diresaun sira hotu, atu halo oinsá para hodi fó solusaun bá problema ne’e, no husu mós bá Veteranu sira rasik ninia kontribuisaun bá prosesu, atu mantein dixiplina,” Eis FALINTIL no Veteranu tinan 24 ne’e fó hanoin.

Pagamentu iha faze da-huluk ne’e la’ós bá Mártires deit. Maibé mós bá ema hotu-hotu ne’ebé mak iha direitu tuir lei fó. Maibé, hosi rihun 15 resin ne’ebé ohin hahú ona pagamentu ne’e, sira ne’ebé mak nia dokumentu hotu kompletu ona, no ohin halo de’it konfirmasaun.

Bá hirak ne’ebé seidauk, kontinua kompleta dokumentu, atu nune’e bele hetan mós direitu hanesan sira seluk. Sira ne’ebé mak nia dadus foin lalais hetan reklamasaun no kontestasaun, sei halo hela validasaun iha munisípiu ida-idak no hein prosesu tuir mai.

Tuir prazu legál kalendariza ona, gvernu sei halo pagamentu faze segundu nian iha loron 15/02/2026, no pagamentu faze terseiru nian iha loron 15/03/2026.

Ho nune’e, Ministru “Oan Soru” husu Veteranu sira atu kontinua mantein dixiplina, tanba nia fiar katak, Veteranu sira uluk, hatene saida mak dixiplina bá funu ukun-rasik aan ninian, ohin mós sira sei hatene hela, tanba seidauk kleur. Tinan 20 resin, agora mós tinan 20 resin.

“Ha’u hanoin, dixiplina ne’e sira seidauk haluha. Maibé, dala-ruma nu’udár ema, balu ho emosaun oitoan, persiza de’it maka hotu-hotu ninia hakbesik malu, koordena nafatin para bele fó solusaun,” Ministru “Oan Soru” hakotu.

Montante osan ne’ebé IX Governu Konstitusionál liuhosi MAKLN alokadu hodi halo pagamentu bá Veteranus 15.697 iha pagamentu faze da-huluk ne’e hamutuk Milaun $49 resin.

Prosesu levantamentu ka foti no dada osan ne’e, disponível iha banku komersial hotu-hotu iha rai-laran, mak hanesan Banco do Nosso Futuro (BNF), Banco Nacional do Comêrcio de Timor-Leste (BNCTL), Banku Mandiri, Banku BRI, Banco Nacionál de Ultramarinho (BNU), Banku ANZ no selu-seluk tán, tuir konta-bankária ne’ebé Veteranu sira asesu bá.

(𝐌𝐞́𝐝𝐢𝐚 𝐆-𝐌𝐀𝐊𝐋𝐍)