𝐌𝐀𝐊𝐋𝐍 𝐡𝐨 𝐂𝐂𝐋𝐍 𝐊𝐨𝐧𝐭𝐢𝐧𝐮𝐚 𝐇𝐚𝐥𝐨𝐨𝐭 𝐑𝐞𝐬𝐭𝐨𝐬-𝐌𝐨𝐫𝐭𝐚𝐢𝐬 𝟓𝟎 𝐈𝐡𝐚 𝐉𝐚𝐫𝐝𝐢́𝐦 𝐝𝐨𝐬 𝐇𝐞𝐫𝐨𝐢𝐬 𝐞 𝐌𝐚́𝐫𝐭𝐢𝐫𝐞𝐬 𝐝𝐚 𝐏𝐚́𝐭𝐫𝐢𝐚 𝐋𝐢𝐤𝐢𝐬𝐚

16 Dec 2025
Press Release Image
Asuntu

𝐌𝐀𝐊𝐋𝐍 𝐡𝐨 𝐂𝐂𝐋𝐍 𝐊𝐨𝐧𝐭𝐢𝐧𝐮𝐚 𝐇𝐚𝐥𝐨𝐨𝐭 𝐑𝐞𝐬𝐭𝐨𝐬-𝐌𝐨𝐫𝐭𝐚𝐢𝐬 𝟓𝟎 𝐈𝐡𝐚 𝐉𝐚𝐫𝐝𝐢́𝐦 𝐝𝐨𝐬 𝐇𝐞𝐫𝐨𝐢𝐬 𝐞 𝐌𝐚́𝐫𝐭𝐢𝐫𝐞𝐬 𝐝𝐚 𝐏𝐚́𝐭𝐫𝐢𝐚 𝐋𝐢𝐤𝐢𝐬𝐚

Data Publica

16 Dec 2025

Descrisaun

Likisa, 12 Dezembru 2025

IX Governu Konstitusionál liuhosi Ministériu bá Assuntus Kombatentes Libertasaun Nasionál (MAKLN), hamutuk ho Conselho dos Combatentes da Libertação Nacional (CCLN), kontinua realiza “Ceremônia de Prestação Honras Fúnebres de Estado” hodi haloot tán restos-mortais hamutuk 50 iha Jardím dos Herois e Mártires da Pátria Likisá, Sesta (12/12/2025).

Seremónia ne’e realiza ho baze bá Dekretu Prezidente Repúblika, Númeru 130/2025, ne’ebé aprova realizasaun Concenção de Honras Fúnebres e Sipultamento no Cemiteiro de Jardím dos Herois da Pátria de Liquiça, os 50 restos-mortais dos Combatentes da Libertação Nacional”.

Artigu 11 hosi Konstituisaun RDTL, kongra rekoñesimentu no valorizasaun bá rezisténsia sekular Povu Maubere nian, kontra dominasaun estranjeira, no kontributu hosi ema hotu-hotu ne’ebé luta ona bá independénsia nasionál.

Lei Númeru 3/2006, loron 12 fulan-Abríl, kona-bá “Estatutu Kombatentes bá Libertasaun Nasionál”, alterada ona bá Lei Númeru 9/2009, loron 29 fulan-Jullu, no Lei Númeru 02/2001, loron 23 fulan-Marsu, no Lei Númeru 03/2024, loron 12 fulan-Juñu, alterasaun da-toluk hosi Lei Númeru 03/2006, loron 12 fulan-Abríl kona-bá “Estatutu Kombatentes bá Libertasaun Nasionál”, referida bá vontade hodi omenazear esforsu sira ne’ebé manifesta hosi Kombatente sira Libertasaun Nasionál nian, iha luta bá independénsia nasionál.

Ho nune’e, Sua-Exelénsia Sekretáriu Estadu Veteranus (SEV), Cesar dos Santos da Silva “Merak”, lori MAKLN ho CCLN nia naran hato’o agradesimentu wain ho profundu gratidaun bá entidades estadu nian ho família Mártir sira, tanba partisipa ona iha seremónia fúnebre ida-ne’e.

“Agradese mós bá apoiu no kontribuisaun no kooperasaun parte hotu-hotu nian, tantu F-FDTL no PNTL no apoius koletivus ou singuléres, ne’ebé disponibiliza hosi individus ka instituisoens do estadu ou privadas, hodi suporta realizasaun bá programa sipultamentu bá restos-mortais iha jardím dos herois Município de Likisa,” Sekretáriu Estadu “Merak” hateten iha diskursu.

Eis FALINTIL ne’e agradese dala-ida tán bá reverendu amu selebrante no reverenda madre sira, bá ekipa litúrjia no ekipa korru durante seremónia missa agradesimentu nian ne’ebé hala’o ona iha kin-feira, (11/12/2025) horseik.

“Bá Corpos Bombeiros, nomós bá ekipa EDTL, no bá konvidadus no partisipantes tomak, ho ita-boot sira nia prezensa, realsa erzultadus satisfatórius iha sirkumstánsia istóriku ida-ne’e,” tenik Sekretáriu Estadu “Merak”.

Governante ne’e informa mós katak, iha tinan 2025, MAKLN hamutuk ho CCLN realiza seremónia iha munisípiu tolu, mak hanesan, Lautém-Lospalos iha loron 24 fulan-Outubru tinan 2025, ho restos-mortais hamutuk 57. Tuir mai, iha Munisípiu Manatuto, iha loron 18 fulan-Novembro tinan 2025, ho restos-mortais hamutuk 103.

“Ohin, dia 12 de dezembru, ita finaliza seremónia Fúnebres e Sipultamento bá 50 restos-mortais hosi Munisipiu Likisá, iha jardím dos herois Likisá rasik,” informa Sekretáriu Estadu “Merak”.

Sekretáriu Estadu bá asuntu Veteranus ne’e realsa mós katak, MAKLN prevee hela bá tinan 2026, sei hala’o programa ne’ebé hanesan iha munisípiu tolu. Munisípiu Ermera ho restos-mortais hamutuk 755, akumuladus iha urnas 755. Munisípiu Ainaro ho restos-mortais hamutuk 2800, ne’ebé akumuladus iha urnas 2800.

“Ami prevee mós katak, iha oportunidade ami sei avansa bá munisipiu Manatuto propriamente dito Posto administrativu Natarbora, ho restos-mortais hamutuk mill oito centos (1800), kuaje dois mill (2 mill), purtantu, ho programa ne’ebé iha, ami só bele hala’o iha tinan 2026,” tenik “Merak”.

Bá previzaun ida-ne’e, MAKLN hamutuk ho CCLN hanoin ona atu forma ekipa komisaun eventuál ida, hodi halo preparasaun bá programa refere, no MAKLN ho CCLN sei haree, estuda, formas, métodu no mekanízmus hodi jere programa ida-ne’e, tanba munisípiu tolu ne’e mai ho númeru restos-mortais ne’ebé mak boot tebtebes. Ermera 755, Ainaro 2800, Manatuto iha Posto administrativu Natarbora hamutuk 1600 to’o 1800.

“Hanesan ohin ha’u dehan, iha planu, MAKLN sei hamutuk ho CCLN iha tinan fiskál 2026, atu hala’o sipultamentu restos-mortais iha munisípiu tolu, hanesan ohin ha’u temi naran. No bá ida-ne’e, ami sei hala’o, la simultanea, maibé, konsekuentemente. Depois de munisipiu ida mak foin ami hakat bá munisipiu seluk, to’o ami remata munisipiu tolu ne’ebé ohin ha’u temi naran. Ho nune’e, bá dala ikus, agradesimentu wain tebes bá audiénsias tomak ninia partisipasaun, hodi bele mai partilla ho ami komisaun organizadóra, partisipa ho ami, ho MAKLN, partilla ho ami, CCLN Nasionál nomós Conselho Municipal dos Conselho dos Combatentes Libertação Nacionál (CMCLN) Munisípiu Likisá iha eventu seremónial ida-ne’e,” Sekretáriu Estadu “Merak”, hakotu.

Iha fatin hanesan, Tenente Jenerál (ref.), Tito Cristóvão da Costa “Lere Anan Timur”, sente triste, tanba sei hanoin família sira ne’ebé oras ne’e lakon sira nia oan, sira nia família, no sira ninia parente durante rezisténsia iha luta bá libertasaun nasionál rai ida-ne’e nian.

“Ita nu’udár ema, seim dúvida que ita sente falta bainhira ita-nia maluk ida laiha ita-nia sorin. Depois de 50 anos, ita haree bá família sira ne’ebé que lakon nia oan, ninia laen, ninia família, nia parente, sei tanis. Só, dala-ruma, aban-bainrua ita-nia oan, bei-oan sira maka keta bá tau de’it ai-funan karik,” Lere Anan Timur hateten iha nia diskursu.

“Mais ita, pore-zemplu, ohin, ita entrega bandeira ne’e simbóliku, hanesan reprezenta ninia maluk, ninia oan, ninia aman, ninia alin, ninia família, ninia parente ninia isin. Sira rei, sira tanis. Bá sira ne’ebé que família la lakon bá funu, basa-liman, bá Viva RDTL. Ho hamnasa, ho kontente,” dehan LAT.

Maibé, Eis FALINTIL no Komandante Rejiaun Ponta-Leste ne’e dehan, sira ne’ebé mak lakon sira nia família bá rai-doben ida-ne’e, atu sai nasaun soberanu no independente, sira basa-liman, maibé, hafalun ho sira nia mata-been, ho sira nia fuan-kanek.

Asesór Prinsipál Xefe Estadu RDTL ne’e haktuir, “Hanesan uluk, no dala-ruma imi mós rona, Jornalista sira husu Maun Prezidente, José Ramos-Horta ninia inan. Ita ohin loron ita ukun-aan ona, Ama kontente ka lae? Ama dehan hanesan ne’e, ita bele ukun-aan, mais, ha’u la kontente, tanba ha’u nia oan mate hotu bá iha funu. Entaun, ida-ne’e mak ha’u hanoin katak, ita la minimiza Timor-Oan ida-rua ninia esforsu. Ita hotu-hotu nia kontribuisaun mak ohin ita hetan nasaun lívre no soberanu,”.

“Tanba ida-ne’e maka, hanoin katak, ita-nia maluk sira ne’ebé ke agora ita haloot, iha semiteiru Likisá ida-ne’e, hanesan mós iha munisipiu sira seluk. Ita husu sira akompaña ita nafatin. Sira tau matan bá ita nafatin. Tanba sira mate bá nasaun ida-ne’e, bá rai ida-ne’e, no sira nia objetivu maka dehan katak, mate ka moris, ukun-rasik aan,” LAT afirma.

Tuir Lere, Ukun-aan rasik la’ós fím. Maibé, Ukun-rasik aan sai hanesan meiu ida, atu ita bele dezenvolve Ita-nia rain, atu bele moris di’ak.

“Tanba ida-ne’e mak, hanoin katak, ha’u nia liafuan to’o iha ne’e, dala-ida tán ha’u agradese bá partisipante sira hotu, liu-liu bá família Herois, Mártires sira ne’ebé que agora haloot iha ne’e. Sira ne’e mak heroi. Ita ne’ebé que sei moris, ita la’ós heroi. Ita FALINTIL ne’ebé que ita moris hela agora ne’e, ita la’ós heroi. Maibé, ita la’ós tauk-teen. Ita barani!. Obrigadu!” dehan Lere Anan Timur.

Nune’e mós, Primeiru-Ministru en-Ezersísiu atuál Segundu Vise-Primeiru, Ministru Koordenadór bá Assuntus Sosiais, no Ministru bá Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária, Eng. Mariano Sabino Lopez “Assanami” afirma polítika governu no estadu nian liuhosi MAKLN, halo koordenasaun ho CCLN, hodi kontinua dignifika restos-mortais sira ne’ebé maka balu sei iha fati-fatin ne’e, atu bele haloot iha Jardím dos Herois sira.

“Ita tau Ita-nia Heroi sira iha Jardím dos Herois. Jardím, fatin ne’ebé maka atu buras nafatin. Buras ho valór, buras ho prinsípiu, buras ho responsábilidade ho hahalok nu’udár Heroiña, nu’udár Heroi bá ita-nia nasaun. Valór ne’e sei buras, para atu kontinua hada’et jerasaun bá jerasaun rai ida-ne’e ninian,” Segundu-vise Primeiru-Ministru, Mariano “Assanami” hateten iha intervensaun.

Responsável másimu organizasaun rezisténsia RENETIL nian ne’e hateten, Timor-Leste rai ida ki’ik, laiha ema ida mak iha situasaun difísil, nasaun sira barak maka fó apoiu iha liur, koalia liu-liu iha konsellu seguransa, sira mantein nafatin ajenda bá TL nia luta, maibé, fizikamente, laiha apoiu direta. Apoia kilat ka, apoia materiais funu nian bá ita-nia FALINTIL.

FALINTIL hamutuk ho Povu Maubere, hamutuk ho nia oan sira, hamrik, para atu habelar luta ida-ne’e hosi frente tolu importante, nu’udár matadalan, nu’udár simbólu. Tiru-malu ne’e sei iha nafatin, maka ita iha frente armada. Frente Klandestina maka kondisiona, fó apoiu totál, apoiu iha vila-laran, apoiu ho lojístika no ho dalan para atu bele reforsa nafatin ita-nia luta.

“No frente diplomata maka habelar informasaun ne’e bá liur, no ninia oan sira ne’ebé makai ha OJETIL, RENETIL, iha organizasaun Juvenil oioin ne’ebé maka halibur iha prezídium juventude loriku As’wain maka habelar luta ne’e, la’ós de’it iha rai-laran, maibé mós iha Indonézia nia rain,” hateten “Assnami”.

Iha “Ceremônia de Prestação Honras Fúnebres de Estado” ne’e, Governu entrega mós sertifikadu rekoñesimentu nian ho Bandeira Nasionál bá família Mártir sira. No hosi restos-mortais hamutuk 50 ne’e, iha 38 mak deskoñesidu, tanba ne’e parte governu entrega de’it bandeira ho sertifikadu bá CMCLN Likisá atu bele konversa hela.

Iha Seremónia Fúnebres e Sipultamento dos Herois dos Restos-Mortais iha Jardím Herois iha Munisípiu Likisá ne’e partisipa hosi kondidadus ónra sira mak hanesan, Primeiru Vise Prezidente Parlamentu Nasionál, Duarte Nunes, Segundu Vise PPN, Alexandrino Afonso Nunes, II Vise PM, Xefe Estadu Maiór F-FDTL, Tenente Jenerál Domingos Raul “Falur Rate Laek” reprezentante Komandu PNTL, Superintendente Xefe Polísia Natércia Martins ho Komandante PNTL Komandu Munisípiu Likisá, Provedór PDHJ, Virgílio da Silva Guterres, Autoridade Munisipiu no Lokál sira inklui Família Mártir sira.

Enkuantu hosi MAKLN rasik, partisipa hosi Sekretáriu Estadu “Merak”, Diretór Jerál bá Administrasaun no Finansas, Diretóra Finansas ho Diresaun Kargu Xefia sira, Xefe Gabinéte Nilton Ximenes das Neves, Xefe Gabinéte SEV, Abríl Borges, Asesóres Nasionais no Internasionais, Téknikus DNPS inklui funsionáriu sira.

(𝐌𝐞́𝐝𝐢𝐚 𝐆-𝐌𝐀𝐊𝐋𝐍)

 

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus