S.E SEKRETARIA ESTADU BA IGUALDADE-SEI, ELVINA SOUSA CARVALHO, OHIN HALO DISKUSAUN HAMUTUK HO REPREZENTANTE ESTUDANTE NO LABARIK-FETO HUSI MUNISIPIU 12 NO RAEOA

16 Feb 2026
Press Release Image
Asuntu

S.E SEKRETARIA ESTADU BA IGUALDADE-SEI, ELVINA SOUSA CARVALHO, OHIN HALO DISKUSAUN HAMUTUK HO REPREZENTANTE ESTUDANTE NO LABARIK-FETO HUSI MUNISIPIU 12 NO RAEOA

Data Publica

16 Feb 2026

Descrisaun

DILI: 13 Fevereiru 2026_____ Sua Exelénsia Sekretária Estadu ba Igualdade-SEI, Elvina Sousa Carvalho, ohin ho kontenti hodi simu Reprezentante Estudante no Labarik-Feto hamutuk nain-28 husi Munisipiu 12 inklui husi Região Administrativa Especial de Oé-Cusse Ambeno (RAEOA, iha edifisiu Sekretaria Estadu ba Igualdade-SEI, Caicoli,Dili.

Reprezentante Estudante no labarik-feto hetan akompana husi Presidente INDDICA, I.P., MOFFE no CARE Timor-Leste hodi halo audensia ho Sua Exelensia Sekretaria Estadu ba Igualdade, Elvina Sousa Carvalho.

Iha Audensia Prezidente INDDICA, I.P., Sra.Dinorah Granadeiro, halo introdusaun kona-ba objetivu atividade refere tanba atividade ne’e importante tebes ba promosaun direitu no partisipasaun labarik feto sira iha Timor-Leste.

Tan ne’e iha Audensia Sua Exelensia Sekretaria Estadu ba Igualdade-SEI, apresia tebes reprezentante Estudante no Labarik feto sira husi munisipiu 12 inklui RAEOA.

“ Husi Enkontru ne’e hau fiar katak ita boot sira sei lori buat foun sei sai husi ne’e katak hetan inspirasaun nomos sei lori bukae ba ita boot sira” katak Sua Exelensia.

Iha sorumutu sua Exelensia Sekretaria Estadu inspira estudadnte sira atu bele uza oportunidade ne’ebe iha tanba oportunidade refere ho valor as tebes hodi lori inspitasaun sira foun ba maluk estudante sira iha munisipiu.

Iha oportunidade ne’e Estudante no labarik feto Melania M.Soares no Lidia Clementia Pinheiro Lopes hodi reprezenta lian Feto labarik nia hodi hato’o sitisaun no problema sira ne’ebe mak labarik sira hasoru ba Sua Exelensia Sekretaria Estadu igualdade, problema sira mak hanesan :

1. Labarik feto kontinua hetan violensia no abuzu oi-oin iha moris familia, eskola nomos iha sosiedade nebe'e halo husi familia rasik, manorin sira, husi kolega mane sira iha eskola nomos entre labarik feto sira.

Asediu sexual ba labarik feto akontese iha fatin publiku no hetan abuzu seksual husi ema bot; labarik feto balu sai vitima ba Insestu, nomos akontese violensia domestika Labarik feto simu trata, tolok no simu lia oi-oin nebe fo presaun no halo depresaun.

Labarik feto balu komete iha vida ransu livre, laiha kontrolu husi inan aman ka abondano husi familia. Labarik feto sai vitima ba eksploitasaun trafiku umanu, eksploitasaun husi atividade prostituta labarik, no eksploitasaun husi pornografia infantil.

2. Labarik feto moris la hakmatek no seguru tanba risku ba violasaun, eksploitasaun no Violénsia bazeia ba Jéneru nebe'e kauza husi norma sosial no cultura, minimu protesaun no disiguldade Jéneru. Alende ne'e Konflitu arte marsiais no rituais hanesan tuda malu, baku malu no oho malu nebe'e implika mos ba moris labarik feto. Labarik feto la seguru halo movimentu iha fatin publiku hanesan paseo ba tasi, iha istrada no lao kalan.

3. Labarik feto hetan tratamento diskriminasaun no tratamentu la justu husi familia, iha eskola no mos iha sosiedade ; hanesan familia apoiu liu atu fo eskola oan mane duke oan feto, fo responsabilidade ba labarik feto atu halo servisu uma laran nian, la fo oportunidade ba labarik feto atu halimar ka fo limitasaun barak ba labarik feto sira tamba stereotype ba feto.

4.Pratika kultura sira nebe'e efeita ba moris labarik feto hanesan kaben idade labarik ka kaben sedu, kaben obrigatoriu, pratika tuanangga no norma patriarkal nebe'e hatuur labarik feto sira iha pozisaun subordinadu. Alende ne'e, stigma Jéneru nebe'e limita no prezudika labarik feto sira tamba konsidera labarik mane mak prioridade liu, neduni familia barak mak ninia preferensia atu iha oan mane duke oan feto. Familia mos sei intrega heransa no riku soin ba oan mane tanba konsidera oan mane mak iha direitu ba heransa familia nian, neduni oan feto sira kontinua moris kiak.

5. Labarik feto barak hetan ekplorasaun ba servisu no halo servisu forsadu no obrigatoriu sira, tanba buka osan : hanesan faan sasan iha dalan, iha merkadu no fatin publiku, servisu iha loja xina sira, nomos halo servisu ajuda ema/familia ruma hanesan trabalhador domestik; labarik feto mos halo servisu uma laran no halo servisu todan iha tos, natar no plantasaun sira nebe'e obriga husi inan aman; no bainhira la halo servisu hetan baku, tolok, trata no tratamentu ladiak seluk.

Labarik feto hetan diskriminasaun ekonomia tanba la selu, ou simu osan kiik liu mane sira, no la asesu ba formasaun servisu sira.

6. Labarik feto barak mak la hetan oportunidade hodi asesu ba informasaun, koalia no ekspresa nia hanoin, partisipa iha atividade, no livre hodi hili no deside konaba ninia futuru. Menus apoiu husi familia no sosiedade ba labarik feto, hatuur labarik feto iha fatin domestika, laos iha akademiku no professional. Labarik feto sira hetan bandu atu lao dok, lao kalan, ransu ho kolega no partisipa iha atividade publiku tanba preukupasaun oi-oin. Inan aman kontrolu no limita labarik feto nia movimentu no liberdade ekspresaun, partisipasaun publiku no oportunidade ba halo relasaun no ligasaun ho ema seluk.

çaiber budin

7. Media online la seguru ba labarik feto, hanesan cyberbullying, eksploitasaun no abuzu seksuál nebe'e ameasa ka perigu ba labarik feto. Labarik feto sai vitima ba teknolojia tamba minimu literasia dijital, utilizasaun salah media online hanesan haruka mensajem mal no foto/video vulgar sira, publika informasaun la los, fahe konten bosok nian, no mos konsume informasaun la los.

8. Labarik feto barak mak la eskola no asesu ba edukasaun hanesan ho labarik mane sira, tamba inan aman la suporta, problema ekonomia familia la sufisiente, hela dok husi eskola, no mos labarik feto balu tenki para eskola tamba hetan isin rua sedu, kaben sedu no mos tamba difikuldade oi-oin.

Alende ne'e kestaun menus fasilidade iha eskola sira, be'e no sanitasaun iha eskola nebe la adekuadu nebe'e empede partisipasaun labarik feto sira iha prosesu aprendizazen ho efetivu.

9. Labarik feto infrenta problema ho kuidadu saude nian, tanba menus kuñesementu kona-ba saude reprodutiva no sexual, no servisu saude mos la asesivel ba labarik feto hodi hetan informasaun no asistensia konaba saude reprodutiva no sexual.

Alende ne'e, kondisaun no fasilidade saude iha hospital ka centru saude sira la adekuadu, be'e no sanitasaun ladiak, aimoruk laiha; labarik feto balu mate tanba moras no kondisaun malnutrisaun nebe efeita ba sira.

Situasaun hirak ne'e, fo impedementu ba ami labarik feto atu bele goja ami nia direitu no halao ami nia moris ho diak.

Nune’e mos iha oportunidade ne’e reprezenta labarik feto 13 munisipiu hato'o rekomendasaun forte ba Exelencia, hodi halo medida urgenti ba proteze labarik feto sira mak hanesan husu no rekomenda ba Exeléncia Sekretáriu estadu ba Igualdade hodi asegura no haforsa implementasaun Konvensaun Internasional konaba Direitu labarik nian no haforsa implementasaun Lei Protesaun Direitu Labarik Timor-Leste ; halo politika protesaun labarik iha instituisaun no ajente hotu-hotu iha instituisaun tenke asina komitmentu hodi halo protesaun ba direitu labarik.

Alende ne’e labarik feto sira Husu Sua Exelencia atu :

1. Haforsa implementasaun Lei Kontra Violénsia Domestika no Lei Kontra Trafiku Umanu ; no halo sosializasaun konaba Lei Kontra Violénsia Domestika no Lei Kontra Trafiku Umanu ba familia no publiku

2. Haforsa servisu Rede Referal hodi tulun Vitima Violénsia Bazeia ba Jéneru, liu-liu vitima labarik feto

3. Fahe informasaun no halo promosaun konaba igualdade Jéneru, diversidade no inkluzaun sosial iha eskola, komunidade no publiku, regularmente

4. Dudu prosesu kria Lei spesifiku hodi Kriminaliza atividade prostitusaun infantil no pornografia infantil, nomos Lei spesifiku hodi proteze trabalhador infantil.

Iha audensia Sua Exelensia Sekretaria Estadu ba Igualdade-SEI, akompana husi Xefe Gabineti-SEI, Sra. Sra. Srilia Tilman Cardoso, Asesora Politika SEI, Sra.Prisca Pereira, Diretora Jeral Interina-SEI, Sra. Sra. Maria Eusébia Soares Delima, no Xefe Departamentu Relasaun Publika no parseiru Dezenvolvimentu, Sr. Hermínio Xavier. # Média SEI#

Fontes: https://www.facebook.com/share/p/1Ab2iGpvh9/

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus