𝗣𝗠 𝗫𝗔𝗡𝗔𝗡𝗔 𝗛𝗢 𝗗𝗘𝗟𝗘𝗚𝗔𝗦𝗔𝗨𝗡 𝗛𝗔𝗟𝗔’𝗢 𝗩𝗜𝗭𝗜𝗧𝗔 𝗢𝗙𝗜𝗦𝗜Á𝗟 𝗜𝗛𝗔 𝗕𝗔𝗨𝗖𝗔𝗨 𝗛𝗢𝗗𝗜 𝗛𝗔𝗥𝗘𝗘 𝗕𝗘𝗦𝗜𝗞 𝗦𝗘𝗥𝗩𝗜𝗦𝗨 𝗠𝗨𝗡𝗜𝗦𝗜𝗣𝗔́𝗟 𝗔𝗡𝗧𝗘𝗦 𝗜𝗠𝗣𝗟𝗘𝗠𝗘𝗡𝗧𝗔 𝗣𝗢𝗟𝗜𝗧𝗜𝗞𝗔 𝗗𝗘𝗦𝗘𝗡𝗧𝗥𝗔𝗟𝗜𝗭𝗔𝗦𝗔𝗨𝗡 𝗣𝗢𝗗𝗘𝗥 𝗟𝗢𝗞𝗔́𝗟.
Asuntu
𝗣𝗠 𝗫𝗔𝗡𝗔𝗡𝗔 𝗛𝗢 𝗗𝗘𝗟𝗘𝗚𝗔𝗦𝗔𝗨𝗡 𝗛𝗔𝗟𝗔’𝗢 𝗩𝗜𝗭𝗜𝗧𝗔 𝗢𝗙𝗜𝗦𝗜Á𝗟 𝗜𝗛𝗔 𝗕𝗔𝗨𝗖𝗔𝗨 𝗛𝗢𝗗𝗜 𝗛𝗔𝗥𝗘𝗘 𝗕𝗘𝗦𝗜𝗞 𝗦𝗘𝗥𝗩𝗜𝗦𝗨 𝗠𝗨𝗡𝗜𝗦𝗜𝗣𝗔́𝗟 𝗔𝗡𝗧𝗘𝗦 𝗜𝗠𝗣𝗟𝗘𝗠𝗘𝗡𝗧𝗔 𝗣𝗢𝗟𝗜𝗧𝗜𝗞𝗔 𝗗𝗘𝗦𝗘𝗡𝗧𝗥𝗔𝗟𝗜𝗭𝗔𝗦𝗔𝗨𝗡 𝗣𝗢𝗗𝗘𝗥 𝗟𝗢𝗞𝗔́𝗟.
Data Publica
23 Mar 2026
Descrisaun
𝗕𝗮𝘂𝗰𝗮𝘂, 𝟭𝟳 𝗠𝗮𝗿𝘀𝘂 𝟮𝟬𝟮𝟲
Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão esplika kona-bá konteúdu loloos husi Polítika desentralizasaun podér lokál maka, bainhira simu ukun autoridade sira tenke servisu ho fuan no laran tomak bá povu no rai iha munisípiu Baucau, tersa-feira ne’e.
Primeiru-Ministru esplika konteúdu ne’e perante autoridade munisipál, postu administrativu, lokál no intelektuál sira ne’ebé partisipa iha programa “Haree besik servisu munisipál husi rezultadu avaliasaun kondisaun minima” ne’ebé hala’o iha Sentru Konvensaun Baucau.
“Problema la’ós laiha konfiansa bá imi. Maibé tau iha imi-nia ulun katak, bainhira simu Governu lokál, saida mak orienta imi husi dader to’o fali dader maka servisu ho laran no fuan atu hadi’a liu-tán Baucau. Povu hotu-hotu bele sente katak Baucau nia oan sira bele duni,” PM Xanana esplika.
Xefe Governu ho ekipa mai iha Baucau ohin atu bolu liu atensaun bá rekomendasaun sira ne’ebé ekipa halo ona avaliasaun no fó bá diretór servisu munisipál sira.
Husu tenke hametin kumprimentu bá preparasaun sira liu-liu iha parte finansas, aprovizionamentu, monitorizasaun, arkivu no relatóriu tanba Câmara de Contas mai tiha ona no autoridade sira mak responde diretamente kona-bá buat ruma ne’ebé sala atu hadi’a.
Kâmara Munisipál ne’ebé iha, Partidu Polítiku sira ne’ebé iha munisípiu Baucau mak sei halo kontrolu másimu bá servisu hotu-hotu ne’ebé autoridade sira sei halo, monitoriza planu no husi ne’e Xefe Governu fiar katak Baucau sei halai no sei semo. Tanba ida-ne’e maka Governu sentrál sei fó nafatin asisténsia téknika iha finansas, aprovizionamentu, monitorizasaun no seluk tán atu ajuda estrutura ne’e sai di’ak-liu, sai servidór di’ak bá povu Baucau.
Apela nafatin atu Baucau-oan hotu-hotu tenke prepara-an ho hanoin ida de’it atu dezenvolve munisípiu ne’e livre husi familiarizmu, sukuizmu no partidarizmu. Bá dezenvolovimentu munisípiu ne’e, Xefe Governu konta mós ho partisipasaun seitór privadu ne’ebé hamriik nu’udár parseiru prinsipál.
Iha fatin hanesan Ministru Administrasaun Estatál (MAE), Tomas do Rosário Cabral fó-sai rekomendasaun sira bazeia bá Ekipa Avaliasaun Kondisaun Mínima (AKM).
Planeamentu no Monitorizasaun iha Baucau, SekAM Planeamentu, Investimentu, Dezenvolvimentu Integradu hamutuk ho ekipa husi PNDS, Servisus Munisipais, Postu Administrativu no Suku atu partisipa no akompaña sorumutu integradu bá planeamentu investimentu munisipál. Rezultadu planeamentu munisipál sei inklui iha Planu Investimentu Munisipál (PIM) no publika iha Portál Munisipál. Monitorizasaun kontínuo iha programa ne’ebé implementa iha Munisípiu inklui programa investimentu no dezenvolvimentu PDIM no PNDS.
Rekomendasaun bazeia bá rezultadu AKM, Jestaun Finanseira no aprovizionamentu iha Baucau; Tenke kria sistema kontrolu finanseiru (Livru Kaixa) hodi fasilita relatóriu finanseira. Nesesita implementasaun atividade haktuir bá Standard Operational Procedure (SOP) no Termu Referénsia. Relatóriu bá ezekusaun tenki kumpri prosedimentu legál ne’ebé vigór.
Kontratasaun Públika iha Baucau Tenki iha mapamentu, planu orsamentu no kabimentu orsamentu. Tenki iha uluk planu aprovizionamentu ne’ebé hetan aprovasaun hosi Ministru iha inísiu tinan fiskál nian. Kona-bá Monografia no Demografia, Baucau Obrigatóriu atualiza dadus no informasaun iha nível Postu Administrativu (PA) no Suku, mensalmente.
Observasaun Jerál husi MAE; Iha início do ano, Autoridade Munisipál Baucau tenke aprezenta planu orsamentu no planu aprovizionamentu hodi hetan aprovasaun husi Superiór Tutela antes atu implementa. Ezekusaun orsamentu tuir kategoria no tenke iha kabimentu orsamentu molok emiti Commitment Payment Voucher (CPV). Planu Asaun Anuál, orsamentu Munisipál ho nia ezekusaun, Programa, Planu Investimentu Munisipál no planu aprovizionamentu hotu tenke publika iha Portál Munisipál.
Presiza halo kontrolu ho efetivu iha implementasaun Programa Dezenvolvimentu iha PDIM ho PNDS, inklui monta kuadru informasaun projetu kompleta ho nia orsamentu iha fatin implementasaun projetu nian. Konsidera planu despezas hodi bele kontrola orsamentu iha kategoria transferénsia públika nune’e bele fasilita implementasaun atividade tuir nia tempu.
Diretór Servisu Munisipál presiza iha kalendáriu implementasaun bá programa aprovadu ho baze bá Planu Asaun Anuál. Presiza halakon sentimentu “egoista” iha servisu fatin no nesesita komunikasaun, koordenasaun di’ak iha fatin servisu.
MAE husu bá Diretór Servisu Munisipais atu submete relatóriu atividade mensalmente bá PAM, nune’e bele justifika despezas. PAM tenke atribui órdem bá Ajénsia Fiskalizasaun Munisipál hodi realiza fiskalizasaun bá servisu administrativu, tinan ida dala rua. Haforsa koordenasaun servisu husi nível munisípiu to’o aldeia.
Atu fasilita hodi hadi’a rekomendasaun sira ne’ebé iha, MAE sei oferese formasaun jenérika no formasaun téknika ne’ebé hahú ona formasaun iha semana da-ruak fulan fevereiru to’o novembru 2026 husi INAP, DGDGL no DGSMAL ho partisipante mai-husi estrutura autoridade munisipál no postu administrativu. Nune’e mós Prezidente Autoridade Munisípiu Baucau, Veneranda E.M.Lemos Martins aprezenta kona-bá misaun husi munisípiu ne’e maka promove kualidade rekursu umanu, liu-husi edukasaun no formasaun profisionál hodi sai ajente bá transformasaun ekonomia, promove servisu saúde, edukasaun, investe iha seitór produtivu, promove seitór privadu no hari instituisaun públika ho profisionál.
Liu-tán ida-ne’e halo aprezentasaun detallada kona-bá perfil munisípiu ne’e nian, planu estratéjiku munisipál bá tinan 2026-2030, estrutura funsionamentu autoridade, estrutura programa, sub-programa no atividade sira ne’ebé haree liu dezenvolvimentu ekonómiku, sosiál, infraestrutura no institusionál, rekursu umanu, rekursu naturais, orsamentu no koordenasaun munisipál nian inklui ponténsia tomak husi munisípiu ne’e nu’udár baze hodi responde bá kritériu sira mak hatuur iha polítika desentralizasaun podér lokál.
Baucau iha ninia Balkaun Úniku no Portál atu fasilita jestaun iha área hirak ne’e, Governu foti ona inisiativa hodi dezenvolve servisu integradu hanesan “Balkaun Úniku” atu aselera atendimentu bá komunidade iha nível munisipál.
Iha sesaun husu no hatán autoridade lokál sira deklara perante Primeiru-Ministru ho ministru sira katak, munisípiu Baucau prontu ona atu simu podér lokál ne’ebé Governu sentrál sei implementa iha tinan 2027.
Polítika ne’e hatuur iha Lei númeru 3/2016 kona-bá Podér Lokál no Desentralizasaun Administrativa ho nia objetivu prinsipál sira maka: hametin demokrasia lokál, povu bele partisipa direta iha tomada desizaun, hasa’e efisiénsia servisu publiku, promove dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál, munisípiu bele planeia dezenvolvimentu tuir realidade rasik, hamenus sentralizasaun iha kapitál no aumenta transparénsia no responsabilidade.
Dadus Monografia, Munisípiu Baucau iha postu administrativu ualu, suku 62, aldeia 281, uma ka’in 37.583 ho totál populasaun 160.724.
Alokasaun OJE bá Munisípiu Baucau iha tinan fiskál 2026 ho totál $13,802,085 fahe bá Saláriu no Vensimentu $2,850,742, Bens no Servisus $765,550, Transferénsias Públikas $7,725,580 , Kapitál Menór $150,000 no Kapitál Dezenvolvimentu $2,310,213.
Iha dikusaun ne’e partisipa mós husi Ministru Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Gastão Francisco de Sousa, Ministru Obras Públikas, Samuel Marçal, Ministru Agrikultura, Pekuária, Peska no Florestas, Marcos da Cruz, Ministra Saúde, Élia dos Reis Amaral, Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng.Miguel Marques Gonçalves Manetelu, Vise-Ministru bá Infraestruturas, Júlio do Carmo, Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosiál, Expedito Dias Ximenes, Sekretáriu Estadu Arte no Kultura, Jorge Soares Cristovão, Sekretáriu Estadu Florestas, Fernandinho Vieira, autoridade munisipál, Autoridade postu administrativu, Autoridade lokál, Veteranus, Intelektuál, Diretór servisu munisipál sira, Xefe departementu sira, inklui autoridade sivíl ho militár.
*𝗠𝗶́𝗱𝗶𝗮-𝗠𝗢𝗣*
Galeria
Video
Laiha Video
Dokumentus
Laiha Dokumentus