MINISTRU MAPPF MARCOS “MAMETA” DA CRUZ LOKE WORKSHOP KONA-BÁ PROMOVE JESTAUN DI’AK BÁ LAGOA SIRA IHA MUNISÍPIU HAAT

06 May 2026
Press Release Image
Asuntu

MINISTRU MAPPF MARCOS “MAMETA” DA CRUZ LOKE WORKSHOP KONA-BÁ PROMOVE JESTAUN DI’AK BÁ LAGOA SIRA IHA MUNISÍPIU HAAT

Data Publica

06 May 2026

Descrisaun

Dili, 05 Maiu 2026 – Ministru Agrikultura, Pekuária, Peskas no Florestas (MAPPF) Eng. Marcos”MAMETA” da Cruz MAgSt loke workshop kona-bá promove jestaun di’ak iha Lagoa sira bá biodiversidade no promove ko-ezisténsia entre ema no balada fuik sira iha Munisípiu Covalima, Ainaro, Manufahi no Manatuto.

“Ohin dader ne’e ita mai hamutuk iha ne’e, husi Ministériu Agrikultura hamutuk ho Conservation International (CI), ita halo atividade importante ida, workshop ida kona-bá jestaun Lagoa. Tanba iha Lagoa ne’e ita hatene iha biodiversidade barak, iha animál fuik barak. Iha workshop ne’e ita diskuti kona-bá oinsá ita atu haree ko-ezistensia ne’ebé hela hamutuk entre animál ka biodiversidade sira seluk ho ema”. Dehan Ministru Marcos bá jornalista sira iha salaun Suai room Timor Plaza tersa ne’e.

Ministru Marcos MAMETA hateten durante ne’e iha animál fuik ne’ebé sai aicon bá nasaun ne’e mak lafahek. Tanba lafahek iha nasaun seluk ema konsidera hanesan animál baibain ida, maibé iha Timor bain hira ligadu bá kultura ema konsidera ne’e ávo. Tanba ne’e mak liu husi workshop ida ne’e, atu haree ho didi’ak jestaun di’ak bá Lagoa sira iha Munisípiu haat ne’e inklui biodiversidade sira seluk ne’ebé moris iha Lagoa sira.

“Ita presiza jere ho didi’ak atu Lagoa sira ne’e bele iha sustentabilidade katak bee sira mós tenke iha kualidade labele afeta bá animal sira ne’ebé moris iha bee laran. Liu-liu animál fuik sira hanesan lafahek atu labele hamosu konflitu ho ema. Dala barak lafaek tata ema maibé ita sempre konsidera ne’e ávo sira”. Tenik Ministru

Tanba ne’e projetu ida ne’e importante atu dizkute no atu haree meus oin-nusa mak bele proteje lafahek sira, atu la’os sai de’it ka hanaran de’it ávo ka kulturál maibé bele fó mós benefisiu seluk bá ema. Ne’e duni projetu ne’e sei define area protejida bá parte rua mak hanesan area ne’ebé lafahek hela bá no area ne’ebé ema hela bá. Depois sei iha fali area seluk ida ne’ebé sai fali bareira ida atu asegura parte rua ne’e hotu atu ida-idak hela tuir ninia area.

Iha fatin hanesan Country Director Conservation International Timor-Leste (CI-TL) Manuel Mendez informa katak workshop ida ne’e ko’alia kona-bá porojetu husi Gef 8 nian, liu-liu kona-bá oinsá bele promove jestaun di’ak bá Lagoa sira ne’ebé iha Timor-Leste hahú husi parte súl no oinsá maka bele iha ko-existensia bá ema no lafahek, ne’ebé projetu ne’e sei implementa iha Munísípiu haat, postu lima no suku 13 no Lagoa hitu, hahú husi fronteira maka hanesan Kulu boot, Raimean-Zumalai, Bikan tidi-Ainaro, Wailelas Modomahut-Manufahi no Lankuru-Natarbora Manatuto.

Projetu ne’e sei implementa iha tinan haat nia laran ho orsamentu ne’ebé prevee ona hamutuk millaun US$. 6. Orsamentu ne’ebé C.I sei utiliza hodi implementa projetu ne’e, mai husi global environment Gef nian no C.I iha nafatin komitmentu sei servisu hamutuk ho MAPPF atu bele realiza projetu ne’e ho di’ak liutan.

Nia salienta mós katak CI sei halo mós rekrutamentu bá funsionáriu kontratadu hamutuk 12 atu servisu iha area tolu inklui sei forma mós grupu conservasaun iha kada Lagoa husi komunidade nivel aldeia hodi nue’e bele servisu hamutuk ho funsionáriu ne’ebé C.I rekruta inklui diresaun Floresta nian hodi nune’e bele prodús planu jestaun ida hodi nune’e bele implementa hamutuk.

Portantu benefisiu husi projetu ne’e maka atu promove parte súl Timor-Leste ne’ebé nakonu ho Lafahek hodi nune’e bele promove rikusoin sira ne’e hosi bele dada liutan maluk sira husi nasaun seluk bele mai vizita fatin sira ne’e.

Iha Workshop ne’e hetan mós partisipasaun husi Prezidente Autoridade Munisípiu (PAM) haat, Admi istrador Postu Administrativu sira, Diretór jerál Florestas, Reprejentante husi grupu Gef 8, Xefe de Suku, Reprejenta Polisisia Nasionál Timor-Leste (PNTL) husi Polísia Unidade Marítima (PUM) no Reprezentante estudante husi Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL).

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus