𝐊𝐎𝐌𝐔𝐍𝐈𝐊𝐀𝐃𝐔 𝐈𝐌𝐏𝐑𝐄𝐍𝐒𝐀 𝐊𝐎𝐍𝐉𝐔𝐍𝐓𝐀 - 𝐓𝐈𝐌𝐎𝐑 𝐋𝐄𝐒𝐓𝐄 𝐋𝐀𝐍𝐒𝐀 𝐊𝐀𝐙𝐔 𝐍𝐄𝐆Ó𝐒𝐈𝐔 𝐆𝐋𝐎𝐁Á𝐋 𝐊𝐎𝐍𝐀-𝐁𝐀 𝐏𝐑𝐎𝐓𝐄𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐒𝐎𝐒𝐈Á𝐋 𝐒𝐄𝐆𝐔𝐑𝐀𝐍𝐒𝐀 𝐀𝐈-𝐇𝐀𝐍 𝐍𝐎 𝐍𝐔𝐓𝐑𝐈𝐒𝐀𝐔𝐍
Asuntu
𝐊𝐎𝐌𝐔𝐍𝐈𝐊𝐀𝐃𝐔 𝐈𝐌𝐏𝐑𝐄𝐍𝐒𝐀 𝐊𝐎𝐍𝐉𝐔𝐍𝐓𝐀 - 𝐓𝐈𝐌𝐎𝐑 𝐋𝐄𝐒𝐓𝐄 𝐋𝐀𝐍𝐒𝐀 𝐊𝐀𝐙𝐔 𝐍𝐄𝐆Ó𝐒𝐈𝐔 𝐆𝐋𝐎𝐁Á𝐋 𝐊𝐎𝐍𝐀-𝐁𝐀 𝐏𝐑𝐎𝐓𝐄𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐒𝐎𝐒𝐈Á𝐋 𝐒𝐄𝐆𝐔𝐑𝐀𝐍𝐒𝐀 𝐀𝐈-𝐇𝐀𝐍 𝐍𝐎 𝐍𝐔𝐓𝐑𝐈𝐒𝐀𝐔𝐍
Data Publica
08 May 2026
Descrisaun
𝔻𝕚𝕝𝕚, 𝟞 𝕄𝕒𝕚𝕦 𝟚𝟘𝟚𝟞
𝐒𝐮𝐚 𝐄𝐱𝐞𝐥ê𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐒𝐞𝐜𝐫𝐞𝐭𝐚𝐫𝐢𝐨 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐨 𝐏𝐫𝐨𝐭𝐞çã𝐨 𝐂𝐢𝐯𝐢𝐥 (𝐒𝐄𝐏𝐂)𝐃𝐨𝐦𝐢𝐧𝐠𝐨𝐬 𝐌𝐚𝐫𝐢𝐚𝐧𝐨 𝐑𝐞𝐢𝐬,𝐡𝐚𝐦𝐮𝐭𝐮𝐤 𝐌𝐞𝐦𝐛𝐫𝐨 𝐆𝐨𝐯𝐞𝐫𝐧𝐨 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐚𝐤𝐨𝐦𝐩𝐚ñ𝐚 𝐒𝐮𝐚 𝐄𝐱𝐞𝐥ê𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐏𝐫𝐞𝐳𝐢𝐝𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐑𝐞𝐩ú𝐛𝐥𝐢𝐤𝐚 𝐧𝐨 𝐋𝐚𝐮𝐫𝐞𝐚𝐝𝐮 𝐍ó𝐛é𝐥 𝐛𝐚 𝐏𝐚𝐬 𝐃𝐫. 𝐉𝐨𝐬𝐞 𝐑𝐚𝐦𝐨𝐬-𝐇𝐨𝐫𝐭𝐚, lansa ona Forsa Tarefa Globál ba Protesaun Sosiál no Nutrisaun, organiza lansamentu nasionál ba publikasaun "Protesaun Sosiál ba Seguransa Ai-han no Nutrisaun: Kazu Negósiu ida".
Eventu ne'e halibur hamutuk reprezentante governu, parseiru dezenvolvimentu, no parte interesada prinsipál sira atu reflete oinsá protesaun sosiál ne'ebé sensivel ba nutrisaun bele avansa prioridade sira Timor-Leste nian iha seguransa ai-han, nutrisaun, dezenvolvimentu kapitál umanu no reziliensia.
𝐃𝐞𝐳𝐞𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐞 𝐡𝐨 𝐚𝐩𝐨𝐢𝐮 𝐭é𝐤𝐧𝐢𝐤𝐮 𝐡𝐨𝐬𝐢 𝐏𝐫𝐨𝐠𝐫𝐚𝐦𝐚 𝐀𝐢-𝐡𝐚𝐧 𝐌𝐮𝐧𝐝𝐢á𝐥 (𝐖𝐅𝐏) 𝐧𝐨 𝐈𝐧𝐬𝐭𝐢𝐭𝐮𝐭𝐮 𝐄𝐬𝐭𝐮𝐝𝐮 𝐃𝐞𝐳𝐞𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐢𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮, 𝐊𝐚𝐳𝐮 𝐍𝐞𝐠ó𝐬𝐢𝐮 𝐟𝐨𝐫𝐧𝐞𝐬𝐞 𝐫𝐚𝐳𝐚𝐮𝐧 𝐛𝐚𝐳𝐞𝐢𝐚 𝐛𝐚 𝐞𝐯𝐢𝐝é𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐢𝐝𝐚 𝐛𝐚 𝐢𝐧𝐯𝐞𝐬𝐭𝐢𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐢𝐡𝐚 𝐬𝐢𝐬𝐭𝐞𝐦𝐚 𝐩𝐫𝐨𝐭𝐞𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐬𝐨𝐬𝐢á𝐥 𝐧𝐞'𝐞𝐛é 𝐟ó 𝐩𝐫𝐢𝐨𝐫𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐛𝐚 𝐬𝐞𝐠𝐮𝐫𝐚𝐧𝐬𝐚 𝐚𝐢-𝐡𝐚𝐧 𝐧𝐨 𝐧𝐮𝐭𝐫𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧. 𝐏𝐮𝐛𝐥𝐢𝐤𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐧𝐞'𝐞 𝐢𝐧𝐤𝐥𝐮𝐢 𝐥𝐢𝐚𝐟𝐮𝐚𝐧 𝐢𝐝𝐚 𝐡𝐮𝐬𝐢 𝐏𝐫𝐞𝐳𝐢𝐝𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐑𝐚𝐦𝐨𝐬 𝐇𝐨𝐫𝐭𝐚,ne'ebé nia hateten katak investimentu iha protesaun sosiál ne'ebé sensivel ba nutrisaun la'ós kustu ida, maibé sosiedade ida-ne'ebé matenek liu no justu liu mak bele halo investimentu.
"Investimentu iha ita-nia oan sira-nia saúde no nutrisaun sai hanesan baze ba nasaun nia prosperidade no dignidade iha futuru. Laiha nasaun ida mak bele dezenvolve ho sustentabilidade bainhira husik sira ne’ebé vulnerável liu iha kotuk," dehan Prezidente J. Ramos-Horta.
Relatóriu ne'e hatudu katak hamlaha no malnutrisaun sei kontinua sai hanesan dezafiu globál urjente, ne'ebé afeta labarik, feto no komunidade vulneravel sira. Relatóriu ida ne'e mós hatete katak seguransa ai-han mesak de'it la sufisiente: seguransa nutrisaun presiza asesu ba dieta oioin, seguru, no nutritivu, hamutuk ho servisu saúde esensiál, bee, saneamentu no kuidadu.
Kazu Negosiu ida ne’e halo argumentu ekonomiku ida ne’ebé forte, hatudu katak kustu globál ba la iha asaun ba nutrisaun labarik no inan nian atinji biliãun dolar, enkuantu investimentu ne'ebé dezeña di'ak iha nutrisaun no protesaun sosiál hamosu retornu substansial liu husi populasaun ne'ebé saudavel, ekonomia lokál ne'ebé forte, no produtividade ne'ebé di'ak liu.
𝐃𝐮𝐫𝐚𝐧𝐭𝐞 𝐥𝐚𝐧𝐬𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐧𝐞'𝐞, 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐡𝐚𝐭𝐮𝐝𝐮 𝐧𝐢𝐧𝐢𝐚 𝐥𝐢𝐝𝐞𝐫𝐚𝐧𝐬𝐚 𝐧𝐚𝐬𝐢𝐨𝐧á𝐥 𝐧𝐨 𝐩𝐫𝐨𝐠𝐫𝐞𝐬𝐮 𝐢𝐡𝐚 𝐩𝐫𝐨𝐭𝐞𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐬𝐨𝐬𝐢á𝐥 𝐧𝐞'𝐞𝐛é 𝐬𝐞𝐧𝐬𝐢𝐯𝐞𝐥 𝐛𝐚 𝐧𝐮𝐭𝐫𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧, 𝐢𝐧𝐤𝐥𝐮𝐢 𝐩𝐢𝐥𝐨𝐭𝐮 𝐁𝐨𝐥𝐬𝐚 𝐝𝐚 𝐌ã𝐞 𝐊𝐨𝐧𝐝𝐢𝐬𝐢𝐨𝐧á𝐥 - 𝐒𝐀𝐍𝐔𝐓𝐑𝐈𝐎. 𝐊𝐚𝐳𝐮 𝐍𝐞𝐠𝐨𝐬𝐢𝐮 𝐢𝐝𝐚 𝐧𝐞'𝐞 𝐡𝐚𝐭𝐮𝐝𝐮 𝐞𝐬𝐩𝐞𝐫𝐢é𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐧𝐢𝐚𝐧 𝐢𝐡𝐚 𝐤𝐚𝐢𝐱𝐚 𝟔, " “𝐇𝐚𝐟𝐨𝐫𝐬𝐚 𝐃𝐞𝐬𝐢𝐳𝐚𝐮𝐧 𝐏ó𝐥𝐢𝐭𝐢𝐤𝐚 𝐚𝐭𝐮 𝐇𝐚𝐝𝐢’𝐚 𝐏𝐫𝐨𝐭𝐞𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐒𝐨𝐬𝐢𝐚𝐥 𝐛𝐚 𝐍𝐮𝐭𝐫𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐢𝐡𝐚 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞," 𝐚𝐩𝐫𝐞𝐳𝐞𝐧𝐭𝐚 𝐒𝐀𝐍𝐔𝐓𝐑𝐈𝐎 𝐧𝐮'𝐮𝐝𝐚𝐫 𝐢𝐧𝐢𝐬𝐢𝐚𝐭𝐢𝐯𝐚 𝐩𝐢𝐨𝐧𝐞𝐢𝐫𝐮 𝐢𝐝𝐚 𝐚𝐭𝐮 𝐩𝐫𝐞𝐯𝐞𝐧𝐞 𝐫𝐚’𝐞𝐬 𝐛𝐚𝐝𝐚𝐤 𝐢𝐡𝐚 𝐥𝐚𝐛𝐚𝐫𝐢𝐤 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐭𝐢𝐧𝐚𝐧 𝐭𝐨𝐥𝐮 𝐦𝐚𝐢 𝐤𝐚𝐫𝐢𝐤, 𝐥𝐢𝐮 𝐡𝐮𝐬𝐢 𝐥𝐢𝐠𝐚 𝐭𝐫𝐚𝐧𝐬𝐟𝐞𝐫é𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐨𝐬𝐚𝐧 𝐤𝐨𝐧𝐝𝐢𝐬𝐢𝐨𝐧á𝐥 𝐛𝐚 𝐬𝐞𝐫𝐯𝐢𝐬𝐮 𝐬𝐚ú𝐝𝐞 𝐢𝐧𝐚𝐧 𝐧𝐨 𝐥𝐚𝐛𝐚𝐫𝐢𝐤 𝐧𝐢𝐚𝐧 𝐧𝐨 𝐡𝐚𝐡á𝐧 𝐧𝐮𝐭𝐫𝐢𝐭𝐢𝐯𝐮 𝐞𝐬𝐩𝐞𝐬𝐢𝐚𝐥𝐢𝐳𝐚𝐝𝐮.
𝐋𝐢𝐝𝐞𝐫𝐚 𝐡𝐮𝐬𝐢 𝐌𝐢𝐧𝐢𝐬𝐭é𝐫𝐢𝐮 𝐒𝐨𝐥𝐢𝐝𝐚𝐫𝐢𝐞𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐒𝐨𝐬𝐢𝐚𝐥 𝐧𝐨 𝐈𝐧𝐤𝐥𝐮𝐳𝐚𝐮𝐧, 𝐡𝐨 𝐚𝐩𝐨𝐢𝐮 𝐭é𝐤𝐧𝐢𝐤𝐮 𝐡𝐮𝐬𝐢 𝐖𝐅𝐏 𝐧𝐨 𝐩𝐚𝐫𝐬𝐞𝐢𝐫𝐮 𝐬𝐢𝐫𝐚, 𝐒𝐀𝐍𝐔𝐓𝐑𝐈𝐎 hatudu oinsá kompromisu polítiku, apoiu doadór no parseria estratéjika bele transforma protesaun sosiál sai mekanizmu ida importante atu hadi’a nutrisaun, reziliensia no kapitál umanu ne'ebé di'ak liu. Inisiativa ne'e mós hatudu aprosimasaun bazeia ba evidénsia, inklui Proxy Means Test, ne'ebé reflete esforsu Timor-Leste nian atu hametin sistema nasionál ba uma-kain sira ne'ebé vulneravel liu ba nutrisaun.
Eventu idane’e mós reflete kona-ba pasu importante sira foin lalais hala’o iha Forsa Tarefa Globál kona-ba Protesaun Sosiál ba Nutrisaun, inklui eventu sira iha Simeira Sosiál Mundiál nian iha Doha no parseiru sira ne'ebé halo interkámbiu iha Pakistaun, iha ne'ebé nasaun sira ne'ebé partisipa fahe esperiénsia kona-ba ligasaun protesaun sosiál ho nutrisaun inan no oan, monitorizasaun programa, no prestasaun servisu.
𝐋𝐢𝐮 𝐡𝐮𝐬𝐢 𝐅𝐨𝐫𝐬𝐚 𝐓𝐚𝐫𝐞𝐟𝐚 𝐆𝐥𝐨𝐛á𝐥 𝐤𝐨𝐧𝐚-𝐛𝐚 𝐏𝐫𝐨𝐭𝐞𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐒𝐨𝐬𝐢á𝐥 𝐛𝐚 𝐍𝐮𝐭𝐫𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧, 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐩𝐫𝐨𝐦𝐨𝐯𝐞 𝐧𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐧𝐞'𝐞𝐛é 𝐥𝐢𝐝𝐞𝐫𝐚 𝐚𝐝𝐯𝐨𝐤𝐚𝐬𝐢𝐚, 𝐢𝐧𝐭𝐞𝐫𝐤á𝐦𝐛𝐢𝐮, 𝐧𝐨 𝐤𝐨𝐨𝐩𝐞𝐫𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐒𝐮𝐥-𝐒𝐮𝐥, liuliu ba Pais sira ne'ebé menus dezenvolvidu, kontestu frajil, no estadu vulneravel sira. Lansamentu nasionál marka pasu importante ida hodi liga implementasaun nasionál, evidénsia globál no asaun koletiva hodi apoia Objetivu Dezenvolvimentu Sustentavel 1 no 2.
𝕄𝔼𝔻𝕀𝔸 𝕊𝔼ℙℂ
Galeria
Video
Laiha Video
Dokumentus
Laiha Dokumentus