𝐒𝐄𝐅-𝐎𝐑𝐀𝐃𝐎𝐑 𝐁𝐀 𝐒𝐄𝐌𝐈𝐍𝐀́𝐑𝐈𝐔 𝐊𝐎𝐍𝐀𝐁𝐀 𝐃𝐄𝐙𝐀𝐅𝐈𝐔 𝐍𝐎 𝐎𝐏𝐎𝐑𝐓𝐔𝐍𝐈𝐃𝐀𝐃𝐄 𝐏𝐋𝐀𝐍𝐄𝐀𝐌𝐄𝐍𝐓𝐔 𝐎𝐑𝐃𝐄𝐍𝐀𝐌𝐄𝐍𝐓𝐔 𝐓𝐄𝐑𝐑𝐈𝐓𝐎𝐑𝐈Á𝐋 𝐍𝐀𝐒𝐈𝐎𝐍𝐀́𝐋 𝐁𝐀 𝐒𝐄𝐓𝐎́𝐑 𝐅𝐋𝐎𝐑𝐄𝐒𝐓𝐀
Asuntu
𝐒𝐄𝐅-𝐎𝐑𝐀𝐃𝐎𝐑 𝐁𝐀 𝐒𝐄𝐌𝐈𝐍𝐀́𝐑𝐈𝐔 𝐊𝐎𝐍𝐀𝐁𝐀 𝐃𝐄𝐙𝐀𝐅𝐈𝐔 𝐍𝐎 𝐎𝐏𝐎𝐑𝐓𝐔𝐍𝐈𝐃𝐀𝐃𝐄 𝐏𝐋𝐀𝐍𝐄𝐀𝐌𝐄𝐍𝐓𝐔 𝐎𝐑𝐃𝐄𝐍𝐀𝐌𝐄𝐍𝐓𝐔 𝐓𝐄𝐑𝐑𝐈𝐓𝐎𝐑𝐈Á𝐋 𝐍𝐀𝐒𝐈𝐎𝐍𝐀́𝐋 𝐁𝐀 𝐒𝐄𝐓𝐎́𝐑 𝐅𝐋𝐎𝐑𝐄𝐒𝐓𝐀
Data Publica
12 May 2026
Descrisaun
Aileu, 08 Maiu 2026|| 𝐒𝐮𝐚 𝐄𝐱𝐜𝐞̂𝐥𝐞𝐧𝐜𝐢𝐚 𝐒𝐞𝐜𝐫𝐞𝐭𝐚́𝐫𝐢𝐨 𝐝𝐞 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐨 𝐝𝐚𝐬 𝐅𝐥𝐨𝐫𝐞𝐬𝐭𝐚𝐬 𝐄𝐧𝐠. 𝐅𝐞𝐫𝐧𝐚𝐧𝐝𝐢𝐧𝐨 𝐕𝐢𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐝𝐚 𝐂𝐨𝐬𝐭𝐚, 𝐒. 𝐇𝐮𝐭, Orador ba Semináriu Konaba ho tema " Dezafiu no Oportunidade Planeamentu Ordenamentu Territoriál Nasionál ba Setór Floresta" Ne'ebé Organiza husi União Estudantes Universitário Floresta Timor-Leste (UEUFTL), iha Suku Karahili, Aileu Remexiu.
Intervensaun 𝐒𝐮𝐚 𝐄𝐱𝐜𝐞̂𝐥𝐞𝐧𝐜𝐢𝐚 𝐒𝐞𝐜𝐫𝐞𝐭𝐚́𝐫𝐢𝐨 𝐝𝐞 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐨 𝐝𝐚𝐬 𝐅𝐥𝐨𝐫𝐞𝐬𝐭𝐚𝐬 (𝐒𝐄𝐅), Informa Dezafiu no Oportunidade Planeamentu Territoriál Nasional ba Setór Floresta iha Timor-Leste, maka prosesu estratéjiku ida ne'ebé organiza no regula utilizasaun rai, floresta, bee no rekursu natural sira atu garante sustentabilidade ekolójika, ekonomika no sosial.
"Iha konteks Timor-Leste, planeamentu territorial ba setór floresta sai importante tebes tamba nasaun ne'e enfrenta problema boot hanesan deforestasaun, degradassaun rai, erosão, mudansa klimatika no presáun populasaun ba utilizasaun rekursu natural" dehan S.E.SEF.
S.E.SEF, informa liu tan katak Floresta iha Timor-Leste la'ós deit hanesan fonte madeira, maibé mos hanesan sistema ekolójiku ne'ebé suporta konservasaun biodiversidade, seguransa bee, estabilidade klima no moris komunidade rural sira. Tanba ne'e, planeamentu territorial nasional presiza integra prinsípiu sustentabilidade, partisipasaun komunidade no governansa ambiental ne'ebé forte.
𝐒𝐮𝐚 𝐄𝐱𝐜𝐞̂𝐥𝐞𝐧𝐜𝐢𝐚 𝐒𝐞𝐜𝐫𝐞𝐭𝐚́𝐫𝐢𝐨 𝐝𝐞 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐨 𝐝𝐚𝐬 𝐅𝐥𝐨𝐫𝐞𝐬𝐭𝐚𝐬 (𝐒𝐄𝐅), informa Estratéjia Planeamentu Territorial Sustentável, Atu responde dezafiu no aproveita oportunidade sira, governu presiza:
1.Fortalece lei no polítika uso rai.
2.Desenvolve sistema inventáriu floresta nasional.
3.Integra mitigasaun mudansa klimatika iha planeamentu.
4.Promove reflorestasaun no restaurasaun DAS.
5.Envolve komunidade lokal iha governansa floresta.
6.Harii kapasidade tekniku iha GIS no remote sensing.
7.Hametin kordenasaun interinstitusional.
Sua Excelência SEF, halo konkluzaun katak, planeamentu territórial nasional ba setór floresta iha Timor-Leste enfrenta dezafiu kompleksu hanesan deforestasaun, konflitu uso rai, mudansa klimatika no frakeza institusional. Maibé, iha oportunidade boot atu transforma setór floresta sai pilar dezenvolvimentu sustentável liuhosi konservasaun biodiversidade, ekonomia verde, mitigasaun klimatika no partisipasaun komunidade.
"Ho abordajen ilmiah no governansa sustentável, Timor-Leste bele dezenvolve sistema planeamentu territorial ne'ebé la'ós deit proteje ambiente, maibé mós aumenta bem-estar sosial no ekonomia nasional ba gerasaun agora no futuru" dehan S.E.SEF.
Sua Excêlencia SEF, hateten dezenvolvimentu floresta iha Nono Governu Konstitusionál ida-ne'e ita nafatin tau prioridade. Oinsá de'it bele kontinua nafatin serbisu hodi proteje no konserva ita-nia área floresta iha territóriu nasionál Timor-Leste. Ita iha ária floresta besik porsentu 869.130 hektares, inklui floresta primária, floresta industriál, no floresta konservasaun. Ita presiza halo jestaun ne'ebé sustentável ba dezenvolvimentu nasionál."
Sua Excêlencia Secretário de Estado das Florestas Eng. Fernandino Vieira da Costa, 𝐒.𝐇𝐮𝐭, hato'o Mensajen ba Estudante Sira, hotu katak,"Estudante sira iha papél ida importante oinsá bele sai elementu ne'ebé transforma knowledge (koñesimentu) no matenek ba ita-nia sidadaun sira iha área rurál ne'ebé moris dependente ba área floresta. Imi mak sei sai hanesan matan, tilun, no estensionista hodi esplika ba sira katak ita ema tenke moris harmoñia ho ai-laran no natureza. Imi tenke muda sira-nia karakter no atitude."
Limitasaun no Dezafiu, "Floresta ne'e área ne'ebé mak fasil ema atu tama, la iha lutu, Ita iha limitasaun ba korpu Guarda floresta, entaun ema asesu livre hodi utiliza rekursu floresta nian. Matenek ne'ebé imi hetan husi universidade, imi bele transforma fali ba ita-nia inan-aman sira, liuliu komunidade sira ne'ebé halo prátika agrikultura la sustentável ne'ebé fó perigu ba sustentabilidade floresta no dezenvolvimentu ita-nia país.
Enkuantu, Partisipa iha semináriu ne'e Orador dahuluk, 𝐒𝐮𝐚 𝐄𝐱𝐜𝐞̂𝐥𝐞𝐧𝐜𝐢𝐚 𝐒𝐞𝐜𝐫𝐞𝐭𝐚́𝐫𝐢𝐨 𝐝𝐞 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐨 𝐝𝐚𝐬 𝐅𝐥𝐨𝐫𝐞𝐬𝐭𝐚𝐬 (𝐒𝐄𝐅), no partisipa mós husi Dosente sira no Estudante sira husi Departamentu Floresta, UNTL, UNPAZ, UNITAL, INSTITUTO Cafe Ermera, ne'ebé inkliña aan iha União Estudantes Universitário Floresta Timor-Leste (UEUFTL).
Galeria
Video
Laiha Video
Dokumentus
Laiha Dokumentus