𝐌𝐀𝐏𝐏𝐅 𝐋𝐀𝐍𝐒𝐀 𝐒𝐈𝐒𝐓𝐄𝐌𝐀 𝐀𝐆𝐑𝐈𝐊𝐔𝐋𝐓𝐔𝐑𝐀 𝐍𝐎 𝐌𝐎𝐍𝐈𝐓𝐎𝐑𝐈𝐙𝐀𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐁𝐀𝐈𝐋𝐎𝐑𝐎 𝐈𝐇𝐀 𝐓𝐈𝐌𝐎𝐑-𝐋𝐄𝐒𝐓𝐄

15 May 2026
Press Release Image
Asuntu

𝐌𝐀𝐏𝐏𝐅 𝐋𝐀𝐍𝐒𝐀 𝐒𝐈𝐒𝐓𝐄𝐌𝐀 𝐀𝐆𝐑𝐈𝐊𝐔𝐋𝐓𝐔𝐑𝐀 𝐍𝐎 𝐌𝐎𝐍𝐈𝐓𝐎𝐑𝐈𝐙𝐀𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐁𝐀𝐈𝐋𝐎𝐑𝐎 𝐈𝐇𝐀 𝐓𝐈𝐌𝐎𝐑-𝐋𝐄𝐒𝐓𝐄

Data Publica

15 May 2026

Descrisaun

𝐃Í𝐋𝐈, 𝟏𝟒 𝐌𝐀𝐈𝐔 𝟐𝟎𝟐𝟔 - Sekretáriu Estadu Peskas, 𝐃𝐫. 𝐃𝐨𝐦𝐢𝐧𝐠𝐨𝐬 𝐝𝐚 𝐂𝐨𝐧𝐜𝐞𝐢çã𝐨 𝐝𝐨𝐬 𝐒𝐚𝐧𝐭𝐨𝐬 "𝐌𝐚𝐮-𝐜𝐚𝐫𝐨", kinta ne'e reprezenta Ministério da Agricultura, Pecuária, Pescas e Florestas (MAPPF), halo lansamentu ba sistema indise stres agrikultura (ASIS) no ferramenta monitorizasaun bailoro, iha salaun Hotel Timor, Kolmera.

Iha intervensaun Sekretáriu Estadu nian, espresa sentimentu kontente tanba bele hamutuk ho parseiru sira halo lansamentu ba sistema indise stres agrikultura (ASIS) no feramenta monitorizasaun bailoro, iha Timor-Leste.

"Ita hotu hatene katak iha Timor-Leste, ita iha klima rua hanesan bailoro no udan, nune'e onra ida ohin lori Ministério da Agricultura, Pecuária, Pescas e Florestas nia naran hala'o lansamentu ferramenta resiliensia klima esensiál rua ba Timor-Leste hanesan: Sistema Indise Stres Agrikultura (ASIS) no Ferramentu Nasionál ba Monitorizasaun Bailoro Naruk".

Nia dehan, lansamentu ne'e oportunu no vantajen bainhira Timor-Leste transforma no halo setór agrikultura atu resistente ba mudansa klima nian, presiza informasaun no alerta sedu ne'ebé pontual, viável no fasil atu asesu. Ida ne'e importante tebes atu hasa'e produtividade, hametin seguransa ai-han, no harii reziliénsia iha komunidade rurál sira.

Nia subliña, ho ASIS ne'ebe fokus ba iha impaktu bailoro-naruk liuliu ba hare no batar, ne'ebe nu'udar sentru ba seguransa ai-han iha Timor Leste, no ai-han prinsipal sira ne'e vulnerável tebes ba bailoro-naruk.

"Bainhira produsaun hare no batar menus, impaktu ba disponibilidade ai-han no aumenta Ita-nia dependensia ba importasaun".

Tanba ne'e, nia realsa katak detekta sedu bailoro-naruk no monitorizasaun ba kondisaun produsaun ai-han esensial no prioridade agrikultura nian, no mós sai hanesan prioridade nasionál.

Nia hatutan, feramenta rua ne'e sei ajuda governu no setór agrikultura atu hasa'e produtividade, hametin siguransa ai-han, habelar agrikultura sensível ba klima no proteje agrikultór sira husi impaktu bailoro-naruk, bainhira uza ho efetivu.

"Instrumentu rua ne'e sei tulun ita atu muda intervensaun sira hosi reaktif - responde ba situasaun emerjénsia ba asaun antisipatóriu".

Nia afirma, atuasaun no intervensaun antes dezastre akontese hodi redus risku dezastre, tanba ne'e informasaun alerta sedu presiza konsidera iha programa no planu ba kultivasaun, variedade atu kuda, jestaun be'e, protesaun ba ai-horis no animál sira.

Tan ne'e aproveita oportunidade, nia lori Ministério da Agricultura, Pecuária, Pescas no Florestas, hato'o agradese ba UNEP no FAO, ne'ebé apoiu ona tablet ba ofisiál estensaun agríkola sira.

Nia hatete, ekipamentu hirak ne'e sei hadi'a relatóriu iha terenu, hametin komunikasaun iha nivel hotu-hotu. Nune'e mós garante katak agrikultór sira simu informasaun iha tempu ne'ebe sertu, inklui iha area remota.

Ne'e duni, nia deklara katak Governu komitementu nafatin atu servisu hamutuk ba levantamentu no utilizasaun dadus, asegura informasaun risku klimátiku, habelar informasaun ba ofisiál estensaun sira, agrikultór no parte interesada sira hotu.

Atu remata nia kongratula parte hotu ne'ebé kontribui ona ba servisu ida ne'e, partikularmente ba ekipa FAO nia apoiu tekniku, ba UNEP nia koordenasaun, ba Green Climate Fund ba apoiu finanseira, ba ALGIS, Diresaun Extensaun, Servicos Agricultura Munisipiu sira hotu, ekipa APC no Diresaun Meteorologia no Geofiziika Nasional ba hotu-hotu nia dedikasaun no partisipasaun iha faze servisu ida ne'e nian hodi integra ASIS iha sistema nasionál.

Portantu, partisipa iha serimónia ne'e, reprezentante Prezidente Autoridade, Protesaun Civil, Sr. Martinho De Fatima, DG Servicos Corporativo MAPPF, Sr. Celestino da Cunha, DG Agrikultura MAPPF, Sr. Martniho L. Gusmão, Asistente Representante FAO, Sra. Paula da Cruz, Asesór Tekniku husi UNEP, Sr. James Wicken, Komandante Operasional Autoridade Protesaun Civil Super Intendente, Nuno Rumualdo Gomes, Diretór nasionál, reprezentante liñas ministeriais sira, Parseiru Dezenvolvimentu, Akademiku no Sosiedade Civil sira.

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus