𝐕𝐢𝐬𝐞-𝐏𝐌 𝐩𝐚𝐫𝐭𝐢𝐬𝐢𝐩𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐥𝐚𝐧𝐬𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐩𝐫𝐨𝐠𝐫𝐚𝐦𝐚 “𝐓𝐋𝐀𝐮𝐬𝟒𝐑𝐞𝐬𝐢𝐥𝐢𝐞𝐧𝐜𝐞” 𝐡𝐚𝐝𝐢’𝐚 𝐬𝐞𝐠𝐮𝐫𝐚𝐧𝐬𝐚 𝐛𝐞𝐞 𝐛𝐚 𝐫𝐞𝐳𝐢𝐥𝐢é𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐤𝐥𝐢𝐦𝐚 𝐧𝐨 𝐝𝐞𝐳𝐚𝐬𝐭𝐫𝐞 𝐢𝐡𝐚 𝐓𝐋
Asuntu
𝐕𝐢𝐬𝐞-𝐏𝐌 𝐩𝐚𝐫𝐭𝐢𝐬𝐢𝐩𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐥𝐚𝐧𝐬𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐩𝐫𝐨𝐠𝐫𝐚𝐦𝐚 “𝐓𝐋𝐀𝐮𝐬𝟒𝐑𝐞𝐬𝐢𝐥𝐢𝐞𝐧𝐜𝐞” 𝐡𝐚𝐝𝐢’𝐚 𝐬𝐞𝐠𝐮𝐫𝐚𝐧𝐬𝐚 𝐛𝐞𝐞 𝐛𝐚 𝐫𝐞𝐳𝐢𝐥𝐢é𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐤𝐥𝐢𝐦𝐚 𝐧𝐨 𝐝𝐞𝐳𝐚𝐬𝐭𝐫𝐞 𝐢𝐡𝐚 𝐓𝐋
Data Publica
18 May 2026
Descrisaun
𝟏𝟓 𝐌𝐚𝐢𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔
==========
Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku (MKAE) no Ministru Turizmu no Ambiente (MTA), Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, partisipa iha lansamentu programa "TLAus4Resilience-Timor-Leste-Australia for Resilience” hodi hadi’a seguransa bee ba reziliénsia klima no dezastre iha Timor-Leste (TL).
Parseiru implementadór ba programa sira ne’e mak CARE International no World Vision ne’ebé servisu hamutuk ho Governu liuhusi Ministériu Turizmu no Ambiente.
Liuhusi diskursu, Vise-PM, MKAE no MTA, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, afirma mudansa klimátika la'ós de'it kestaun ambientál ida, nune’e mós dezafiu ekonómiku no dezenvolvimentu ba Timor-Leste.
“Ida-ne'e afeta ita-nia ai-han, ita-nia bee, ita-nia saúde, no ita-nia moris. Governu Timor-Leste kompriende risku sira ne’e no iha komitmentu atu harii reziliénsia atu nune’e ita-nia povu no ita-nia komunidade sira bele hasoru ho forsa. Ita-nia komunidade rurál sira mak vulnerável liuliu. Dala barak família sira luta atu hetan bee ne'ebé moos no konfiável. Agrikultór sira hasoru difikuldade kona-bá seguransa ai-han. No iha nasaun tomak, ema sira hetan espozisaun ba inundasaun, rai-maran, siklone, no laloran manas. Presaun sira-ne'e hafraku ita-nia rekursu naturál sira, estraga agrikultura, no afeta ita-nia povu nia moris-di'ak.
Ohin, marka marku importante ida. Hamutuk ho Governu Austrália, ita lansa TLAus4Resilience (Timor-Leste-Australia for Resilience). Ida-ne'e maka ami-nia programa konjuntu dahuluk ne'ebé foka espesifikamente ba reziliénsia klimátika. Liu husi programa ida ne’e, ita sei servisu iha nível komunidade, munisípiu, no nasionál hodi hametin reziliénsia.
Ami sei ajuda komunidade sira asesu ba bee seguru, hadi’a jestaun no governasaun sistema bee nian, no responde ba prioridade lokál sira. Programa ida-ne'e la'ós de'it kona-bá infraestrutura-ne'e kona-bá ema. TLAus4Resilience (TLAus ba Reziliénsia) sei suporta líder lokál sira, sosiedade sivíl, no organizasaun juventude sira hodi hola parte iha planeamentu no foti desizaun.
Ida-ne'e sei enkoraja solusaun sira ne'ebé bazeia ba evidénsia no polítika sira ne'ebé forte liu, no inkluzivu liu ba reziliénsia ba klima no dezastre sira. Importante, programa ne’e rekoñese katak feto, labarik, ema ho defisiénsia, no grupu vulnerável sira seluk dalabarak afetadu liu hosi mudansa klimátika. Sira-nia lian tenke rona. Sira-nia nesesidade tenke hetan.
TLAus4Resilience sei garante katak solusaun klima no bee nian asesível ba ema hotu, atu nune’e laiha ema ida mak husik hela iha kotuk. Programa ne’e aliña tomak ho Timor-Leste nia Planu Adaptasaun Nasionál no Kontribuisaun Nasionál Determinada. Nune’e mós kontribui ba Planu Parseria Dezenvolvimentu Austrália-Timor-Leste 2025-2030. Hamutuk, enkuadramentu sira-ne'e orienta ita iha preparasaun, adaptasaun, no rekuperasaun hosi xoke klimátiku sira.
Fundamentu husi Governu Austrália, TLAus4Resilience sei la’o durante tinan 4 husi fulan Abril 2026 to’o Outubru 2029. Sei hahú iha munisípiu 4: Baucau, Bobonaro, Covalima, no Ermera.
Ha'u hakarak hato'o ha'u-nia apresiasaun sinseru ba CARE no World Vision, ne'ebé sei ko-lidera programa ida-ne'e. Sira sei servisu besik ho Governu Timor-Leste, inklui Ministériu Turizmu no Ambiente, Ministériu Obras Públikas, Ministériu Administrasaun Estatál, no instituisaun sira seluk. Ha'u mós kontente atu rekoñese parseiru ONG no CSO barak ne'ebé envolve iha esforsu ida-ne'e. Ita-boot nia kolaborasaun no kompromisu importante tebes ba susesu programa ida-ne'e nian. Ida ne'e Señora no señor sira, ohin ita halo pasu importante ida ba oin.
TLAus4Resilience la'ós de'it programa, ida-ne'e parseria ida, kompromisu ida, no vizaun ida ba futuru ida ne'ebé forte liu. Hamutuk, mai ita harii Timor-Leste ida ne’ebé reziliente, inkluzivu, no sustentável. Timor-Leste ida iha-ne’ebé komunidade sira preparadu, iha-ne’ebé laiha ema ida mak husik hela iha kotuk, no iha-ne’ebé ita-nia povu bele buras maske hasoru dezafiu sira husi mudansa klimátika,"afirma Vise-PM.
Iha okaziaun, Responsável ba asuntu sira Embaixada Austrália nian, Edward Wilkinson, destaka programa TLAus4Resilience hodi hadi’a seguransa bee ba reziliénsia klima no dezastre iha Timor-Leste ne’e importante tebes ba dezenvolvimentu Timor-Leste.
Partisipa iha lansamentu programa TLAus4Resilience ne’e mak Sekretáriu Estadu Eletrisidade de Timor-Leste, Bee no Saneamentu, Santos Noronha, Embaixadór ba Mudansa Klimátika, Adão Barbosa, autoridade lokál no munisipál sira, parseiru implementadór sira ba programa ne’e, reprezentante ONG PERMATIL, reprezentante ativista klima juventude, Movimentu Laudato Si no bainaka sira seluk tan.
See less
Galeria
Video
Laiha Video
Dokumentus
Laiha Dokumentus