𝐕𝐢𝐬𝐞-𝐏𝐌 𝐋𝐚𝐧𝐬𝐚 𝐑𝐞𝐣𝐢𝐬𝐭𝐮 𝐒𝐞𝐧𝐭𝐫á𝐥 𝐈𝐧𝐟𝐨𝐫𝐦𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐤𝐨𝐧𝐚-𝐛á 𝐆𝐚𝐫𝐚𝐧𝐭𝐢𝐚 𝐌𝐨𝐛𝐢𝐥𝐢á𝐫𝐢𝐚 𝐚𝐭𝐮 𝐡𝐚𝐦𝐞𝐭𝐢𝐧 𝐚𝐬𝐞𝐬𝐮 𝐛á 𝐤𝐫é𝐝𝐢𝐭𝐮 𝐧𝐨 𝐝𝐞𝐳𝐞𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐞 𝐬𝐞𝐭ó𝐫 𝐩𝐫𝐢𝐯𝐚𝐝𝐮

12 Aug 2026
Press Release Image
Asuntu

𝐕𝐢𝐬𝐞-𝐏𝐌 𝐋𝐚𝐧𝐬𝐚 𝐑𝐞𝐣𝐢𝐬𝐭𝐮 𝐒𝐞𝐧𝐭𝐫á𝐥 𝐈𝐧𝐟𝐨𝐫𝐦𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐤𝐨𝐧𝐚-𝐛á 𝐆𝐚𝐫𝐚𝐧𝐭𝐢𝐚 𝐌𝐨𝐛𝐢𝐥𝐢á𝐫𝐢𝐚 𝐚𝐭𝐮 𝐡𝐚𝐦𝐞𝐭𝐢𝐧 𝐚𝐬𝐞𝐬𝐮 𝐛á 𝐤𝐫é𝐝𝐢𝐭𝐮 𝐧𝐨 𝐝𝐞𝐳𝐞𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐞 𝐬𝐞𝐭ó𝐫 𝐩𝐫𝐢𝐯𝐚𝐝𝐮

Data Publica

12 Aug 2026

Descrisaun

𝟑 𝐀𝐠𝐨𝐬𝐭𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔

===========

Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku (MKAE) no Ministru ba Turizmu no Ambiente (MTA), Dato' Seri Francisco Kalbuadi Lay, iha Segunda, 3 Agostu 2026, partisipa no hato'o liafuan iha serimónia lansamentu 𝐑𝐞𝐣𝐢𝐬𝐭𝐮 𝐒𝐞𝐧𝐭𝐫á𝐥 𝐈𝐧𝐟𝐨𝐫𝐦𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐤𝐨𝐧𝐚-𝐛á 𝐆𝐚𝐫𝐚𝐧𝐭𝐢𝐚 𝐌𝐨𝐛𝐢𝐥𝐢á𝐫𝐢𝐚 (Bens Moveis), ne'ebé estabelese tuir 𝐋𝐞𝐢 𝐍.º 𝟔/𝟐𝟎𝟐𝟓, 𝐥𝐨𝐫𝐨𝐧 𝟑𝟎 𝐟𝐮𝐥𝐚𝐧-𝐉𝐮𝐥𝐥𝐮, 𝐤𝐨𝐧𝐚-𝐛á 𝐑𝐞𝐣𝐢𝐦𝐞 𝐉𝐮𝐫í𝐝𝐢𝐤𝐮 𝐆𝐚𝐫𝐚𝐧𝐭𝐢𝐚 𝐁𝐞𝐧𝐬 𝐌𝐨𝐯𝐞𝐢𝐬 hodi hametin asesu bá kréditu no dezenvolve setór privadu sira.

Liuhusi diskursu, Vise-Primeiru-Ministru hato'o apresiasaun ba Governadór Banco Central de Timor-Leste no ekipa téknika sira hotu tanba sira-nia lideransa, dedikasaun no servisu maka'as hodi konkretiza reforma importante ida-ne'e. Vise-PM afirma, inisiativa ida ne'e reflete Governu nia kompromisu atu moderniza sistema finanseiru nasionál no harii fundasaun ne'ebé metin ba kreximentu ekonómiku sustentável.

Vise-Primeiru-Ministru salienta katak, dezenvolvimentu setór privadu mak sai fatór xave ba prosperidade ekonomia Timor-Leste nian. Tuir Vise-PM, transformasaun ekonomia, kriasaun empregu no dezenvolvimentu nasionál labele depende de'it ba despeza públika, maibé tenke apoia husi ambiente negósiu ida ne'ebé promove empreendedorizmu, inovasaun no investimentu.

Vise-PM mós hateten katak, empreza ki'ik no média, agrikultór sira, peskadór sira no emprezáriu joven sira durante ne'e hasoru difikuldade boot atu asesu ba kréditu tanba sira laiha garantia mobiliária. Ho implementasaun Rejime Jurídiku Garantia Bens Moveis, ativu móveis hanesan ekipamentu, veíkulu, inventáriu no mákina sira bele uza hanesan garantia atu fasilita asesu ba finansa.

“Ida-ne'e hanesan onra boot ida atu hamutuk ho ita-boot sira ohin iha lansamentu Rejistu Sentrál Informasaun nian kona-ba Garantia Bens Moveis, ne'ebé estabelese tuir Lei No. 6/2025 loron 30 fulan-Jullu kona-ba Rejime Jurídiku Garantia Beins Moveis nian.

Iha inísiu, ha'u hakarak hato'o ha'u-nia apresiasaun ba Sua Exelénsia Governadór Banku Sentrál no ekipa téknika sira hotu ne'ebé ho sira-nia dedikasaun no servisu maka'as halo reforma importante ida-ne'e sai posível. Sira-nia kompromisu hatudu Timor-Leste nia determinasaun atu moderniza nia sistema finanseiru no kria fundasaun ida ne'ebé metin liután ba kreximentu ekonómiku ne'ebé sustentável.

Setór privadu ida ne'ebé dinámiku esensiál ba prosperidade futuru Timor-Leste nian. Transformasaun ekonómika, kriasaun empregu no dezenvolvimentu nasionál labele depende de'it ba despeza públika. Sira presiza ambiente negósiu ida ne'ebé enkoraja empreendedorizmu, inovasaun no investimentu.

Obstákulu prinsipál ida ne'ebé maka negósiu barak hasoru partikularmente empreza ki'ik no médiu, agrikultóres, peskadóres no emprezáriu joven sira mak asesu limitadu ba finansa. Barak iha ativu móveis ne'ebé iha valór, hanesan ekipamentu, veíkulu, inventáriu no mákinas, maibé ativu sira-ne'e seidauk e la'ós sempre rekoñese hanesan forma kolaterál ne'ebé konfiável.

Rejime Jurídiku Garantia Móveis nian hasoru dezafiu ida-ne'e hodi permite negósius atu loke valór ekonómiku hosi sira-nia ativus no transforma sira ba oportunidades ba kreximentu no investimentu. Tanba ne'e, estabelesimentu Rejistu Sentrál Informasaun nian kona-bá Garantia Bens Moveis hanesan pasu boot ida ba oin. Opera ho maneira eletrónika, online no asesível ba públiku, sei garante prosesu rejistu sai lailais, simples, transparente no baratu liu. Sei hametin serteza jurídika, hamenus risku empréstimu nian no habelar asesu ba kréditu garantidu iha nasaun tomak.

Ba emprezáriu sira, ida-ne'e signifika oportunidade boot liu atu hahú no habelar negósiu sira. Ba instituisaun finanseira sira, ida-ne'e signifika konfiansa no efisiénsia ne'ebé boot liu iha merkadu kréditu sira. Ba ita-nia ekonomia, ida-ne'e signifika investimentu barak liután, empregu barak liután no diversifikasaun ekonómika ne'ebé maka'as liután.

Reforma ida ne'e sai mós marku importante iha ajenda ekonómika Timor-Leste nian ne'ebé luan liu. Nu'udar ita-nia nasaun avansa ba integrasaun rejionál ne'ebé kle'an liután no prepara ba partisipasaun ne'ebé boot liután iha komunidade ekonómika ASEAN nian, ita tenke kontinua aliña ita-nia enkuadramentu legál no finanseiru sira ho prátika internasionál sira ne'ebé di'ak liu.

Infraestrutura finanseira modernu, transparénsia no serteza jurídika nu'udar ezijénsia fundamentál atu atrai investimentu doméstiku no estranjeiru.

Investidór sira buka regra sira ne'ebé previzível, instituisaun sira ne'ebé efisiente no ambiente negósiu ida ne'ebé seguru. Rejistu eletróniku ba garantia móvel sira haruka mensajen forte ida katak Timor-Leste komprometidu atu harii ekonomia ida ne'ebé modernu, kompetitivu no amigável ba investimentu.

Liután, reforma ida-ne'e sei kontribui ba hametin ita-nia setór finanseiru, promove inkluzaun finanseira no apoia kreximentu empreza ki'ik no média sira, ne'ebé sai nu'udar ruin-kotuk ba ekonomía susesu ida-idak.

Governu iha nafatin kompromisu metin atu implementa polítika sira neʼebé enkoraja dezenvolvimentu setór privadu nian, atrai investimentu estranjeiru diretu no kria oportunidade ba sidadaun timoroan hotu-hotu. Ami fiar katak kreximentu ekonómiku sustentável depende ba parseria produtivu entre governu, setór finanseiru no setór privadu.

Ohin, ita selebra la'ós de'it lansamentu rejistu ida, maibé mós pasu importante ida ba ekonomia ida neʼebé diversifikadu liu, reziliente no prósperu. Ha'u enkoraja parte interesada hotu-hotu, banku, ajénsia negósiu, investidór no instituisaun públika atu servisu hamutuk hodi asegura implementasaun susesu ba reforma importante ida-ne'e ba benefísiu jerasaun agora no futuru nian.

Dala ida tan, ha'u kongratula Banco Central de Timor-Leste no parseiru sira hotu ne'ebé envolve iha realizasaun notável ida-ne'e,”deklara Vise-PM, MKAE no MTA iha Ministériu Finansa, Aitrak-Laran, Díli.

Partisipa iha lansamentu ne’e mak, Ministru Justisa, Sérgio Hornai, Governadór Banco Central de Timor-Leste, Helder Lopez, Provedór Direitu Humanu no Justisa, Virgílio Guterres, reprezentante husi BNU, BNCTL, Banku Mundiál, Bank Mandiri, Bank Rakyat Indonesia, no banku sira ne’ebé eziste iha Timor-Leste no mós konvidadu distintu sira seluk.

See less

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus