𝐒𝐄𝐅- 𝐑𝐄𝐀𝐋𝐈𝐙𝐀 𝐊𝐎𝐍𝐒𝐔𝐋𝐓𝐀 𝐏𝐔́𝐁𝐋𝐈𝐊𝐔 𝐇𝐎𝐃𝐈 𝐏𝐑𝐎𝐓𝐄𝐉𝐄 𝐍𝐎 𝐊𝐎𝐍𝐒𝐄𝐑𝐕𝐀 𝐈𝐓𝐀 𝐍𝐈𝐀 𝐑𝐄𝐊𝐔𝐑𝐒𝐔𝐒 𝐍𝐀𝐓𝐔𝐑𝐀𝐈𝐒 𝐈𝐇𝐀 𝐀́𝐑𝐄𝐀 𝐊𝐎𝐒𝐓𝐄𝐈𝐑𝐀, 𝐒𝐔𝐊𝐔 𝐌𝐎𝐓𝐀-𝐔𝐋𝐔𝐍

17 Aug 2026
Press Release Image
Asuntu

𝐒𝐄𝐅- 𝐑𝐄𝐀𝐋𝐈𝐙𝐀 𝐊𝐎𝐍𝐒𝐔𝐋𝐓𝐀 𝐏𝐔́𝐁𝐋𝐈𝐊𝐔 𝐇𝐎𝐃𝐈 𝐏𝐑𝐎𝐓𝐄𝐉𝐄 𝐍𝐎 𝐊𝐎𝐍𝐒𝐄𝐑𝐕𝐀 𝐈𝐓𝐀 𝐍𝐈𝐀 𝐑𝐄𝐊𝐔𝐑𝐒𝐔𝐒 𝐍𝐀𝐓𝐔𝐑𝐀𝐈𝐒 𝐈𝐇𝐀 𝐀́𝐑𝐄𝐀 𝐊𝐎𝐒𝐓𝐄𝐈𝐑𝐀, 𝐒𝐔𝐊𝐔 𝐌𝐎𝐓𝐀-𝐔𝐋𝐔𝐍

Data Publica

17 Aug 2026

Descrisaun

Liquiça, 12 Agostu 2026||Ministério da Agricultura, Pecuária, Pesca e FLorestas (MAPPF), Liu husi Secretário de Estado das Florestas(SEF), Konsulta públika kona-ba protesaun no konservasaun rekursu naturais iha área kosteira, liu-liu iha Suku Mota-Ulun, Postu Administrativu Bazartete, Munisípiu Likisá, programa ne'e sai hanesan pasu importante ida atu hametin konsiénsia no partisipasaun komunidade iha protesaun ambiente.

𝐒𝐮𝐚 𝐄𝐱𝐜𝐞𝐥𝐞̂𝐧𝐜𝐢𝐚 𝐒𝐞𝐜𝐫𝐞𝐭𝐚́𝐫𝐢𝐨 𝐝𝐞 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐨 𝐝𝐚𝐬 𝐅𝐥𝐨𝐫𝐞𝐬𝐭𝐚𝐬 𝐄𝐧𝐠. 𝐅𝐞𝐫𝐧𝐚𝐧𝐝𝐢𝐧𝐨 𝐕𝐢𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐝𝐚 𝐂𝐨𝐬𝐭𝐚, 𝐒.𝐇𝐮𝐭, informa sensibilizasaun ne'e fó oportunidade ba komunidade, lideransa lokal no parte relevante sira atu ko'alia kona-ba situasaun rekursu naturais iha sira-nia área, liu-liu kona-ba atividade tesi ai no sunu rai ne'ebé bele hamosu impaktu negativu ba floresta, rai, bee no ekosistema kosteira.

"Área kosteira iha papél importante tebes ba moris komunidade.Vegetasaun no ai-horis iha área ne'e ajuda tahan rai, hamenus erosão, regula bee no proteje habitat ba manu no balada fuik. Se ita tesi barak no sunu rai sein kontrolu, ekosistema bele sai fraku no komunidade bele hasoru risku ambiental iha futuru" dehan S.E.SEF.

Sua Excelência SEF, informa tesi ai, estraga ai-laran bele afeta moris Komunidade, tesi ai sein planeamentu bele hamosu lakon kobertura vegetasaun. Bainhira ai-horis lakon, rai bele fasilmente hetan erosão, liuliu bainhira udan boot. Rai ne'ebé lori ba mota no tasi bele mos afeta qualidade bee no ambiente kosteiru.

"Bainhira Corpu Guarda Floresta(CGF), Polísia Nasionál Timor-Leste(PNTL), kaptura sidadaun ida ne'ebé halo kazu ka kasa animál fuik, sira sei lori ba kadeia no multa, prosesu sei kontinua hodi fó kondenasaun ba sira. Kazu sidadaun sira ne'ebé kasa animál fuik ne'e kategoria nu'udar krime, liu-liu krime ambientál no krime floresta" hateten S.E.SEF.

Sua Excelência SEF, hateten Baze Legál no Regulamentu Lei Númeru 5/2016 Kona-ba Sistema nasionál areas protejidas. Decretu-Lei Númeru 6/2020 Kona-ba Rejime Jurídiku Protesaun no Konservasaun Biodiversidade. Lei ne'e bandu total ba Kasa animál fuik hanesan rusa, bombu, kakatua, ka loriku, no animál fuik seluk ne'ebé konsidera hanesan animal protejidu.

"Lei Númeru 14/2017 Kona-ba Rejime Jerál Florestas ne'ebé regula kona-ba lei floresta nian. Kuandu sidadaun ida estraga ai-laran no kasa animál protejidu, ne'e klassifika nu'udar krime, entaun polísia sei halo apreensaun no lori ba kadeia hodi submete ba prosesu investigasaun no julgamentu tuir lei ne'ebé iha" dehan S.E.SEF.

Sua Excelência SEF, hatutan, ai-laran mak habitat importante ba balada fuik no manu sira. Lakon habitat bele hamenus biodiversidade no halo balada fuik sira lakon fatin atu moris no buka ai-han. Tanba ne'e, komunidade presiza komprende katak floresta la'ós de'it fonte ai ka materiál konstrusaun. Floresta mos fó oksijéniu, ajuda proteje bee no rai, no iha papel importante ba ekilibriu ekolójiku.

"Komunidade presiza prepara rai ba atividade agrikultura, presiza buka métodu ne'ebé seguru no sustentável, tuir regra no orientasaun autoridade kompetente sira hodi halo metodu Agro-Floresta. Objetivu mak atu komunidade bele halo atividade ekonomia, maibé la estraga ambiente no la tau ema seluk nia propriedade ka seguransa iha risku" dehan S.E.SEF.

Sua Excelência hateten, Komunidade sai parte prinsipál ba konsulta públika ida ne'e mos subliña katak protesaun ambiente la'ós responsabilidade governu de'it maibé komunidade sira mós tenke sai parte prinsipal iha monitorizasaun no konservasaun rekursu naturais.

"Lideransa suku bele hametin sensibilizasaun ba komunidade, organiza atividade kuda ai, monitoriza área sensível no fó informasaun ba autoridade kompetente bainhira haree atividade ne'ebé bele prejudika ambiente. Juventude no grupu komunidade sira mos bele sai forsa importante iha kampaña protesaun floresta, limpeza área kosteira, reflorestasaun no edukasaun ambiental" dehan S.E.SEF.

Sua Excelência hateten, presiza iha alternativa sustentável, hodi evita komunidade depende liu ba tesi ai no sunu rai, presiza iha alternativa sustentável. Entre alternativa sira mak agrofloresta, agrikultura sustentável, konservasaun bee, reflorestasaun no atividade ekonomia bazeia ba natureza.

Governu no parseiru sira presiza apoia komunidade ho formasaun, materiál no programa ne'ebé bele ajuda sira hetan rendimentu, enkuantu nafatin proteje rekursu naturais.

“Ai-laran mak sai testemuña no protetor ba ita nia luta-nain sira. Iha tempu okupasaun, luta-nain sira uluk subar iha ai-laran, no ai sira ajuda proteje sira husi haree no hetan husi tropa inimigu. Tanba ne'e, ai-laran iha valor istóriku boot ba ita nia luta no independénsia. Ita tenke proteje ai sira ne'ebé uluk proteje ita nia luta-nain sira" hateten S.E.SEF.

Sua Excelência informa mós tuir ensinamentu Amu Papa Francisco iha Laudato Si’, ita ema hotu tenke moris iha harmonia ho natureza, tanba natureza mak ita nia ‘uma komún’. Mensajen ida-ne’e importante tebes atu ita kontinua lembra, liuliu bainhira Amu Papa Francisco vizita Tasi-Tolu, Dili.

"Ita tenke kuidadu ita nia rai, ai-laran, bee no tasi, tanba bainhira ita estraga natureza, ita mos estraga ita nia moris no futuru ba gerasaun tuirmai. Tanba ne’e, mai ita hamutuk proteje no konserva ita nia rekursu naturais, labele tesi ai no sunu rai sein responsabilidade, maibé aprende moris ho natureza iha dame, respeitu no harmonia.” dehan S.E.SEF.

Sua Excelência SEF, hato'o mensajen ba Gerasaun Futuru, Protesaun rekursu naturais iha Suku Mota Ulun la'ós de'it kona-ba ambiente ohin loron, maibé kona-ba futuru. Se floresta no área kosteira proteje di'ak, komunidade sei iha bee, rai produtivu, biodiversidade no ambiente saudável ba gerasaun tuirmai.

"Konsulta públika ne'e espera bele hamosu kompromisu hamutuk atu labele tesi ai no sunu rai ho maneira ne'ebé destrutiva, no atu uza rekursu naturais ho responsabilidade no tuir lei. Proteje ai, proteje rai, proteje bee no proteje área kosteira mak signifika proteje ita nia moris no futuru ita nia oan sira" hateten S.E.SEF.

Sua Excelência husu ba komunidade Suku Mota Ulun hamutuk ho lideransa lokal no autoridade kompetente presiza kontinua servisu hamutuk hodi konserva ita nia patrimóniu naturais. Protesaun ambiente sei hetan rezultadu di'ak bainhira ema hotu iha responsabilidade no kompromisu. Mai ita hamutuk proteje no konserva ita nia rekursu naturais, hodi garante katak área kosteira Suku Mota Ulun sei nafatin moris, furak no sustentável ba gerasaun ohin no gerasaun futuru.

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus