𝐒𝐄𝐅, 𝐕𝐈𝐙𝐈𝐓𝐀 𝐃𝐈𝐑𝐄𝐓𝐀𝐌𝐄𝐍𝐓𝐄 𝐁𝐀 𝐓𝐎'𝐎𝐒 𝐊𝐀𝐑𝐁𝐎𝐍𝐔 𝐈𝐇𝐀 𝐋𝐀𝐊𝐋𝐔𝐁𝐀𝐑, 𝐌𝐔𝐍𝐈𝐒𝐈́𝐏𝐈𝐔 𝐌𝐀𝐍𝐀𝐓𝐔𝐓𝐎
Asuntu
𝐒𝐄𝐅, 𝐕𝐈𝐙𝐈𝐓𝐀 𝐃𝐈𝐑𝐄𝐓𝐀𝐌𝐄𝐍𝐓𝐄 𝐁𝐀 𝐓𝐎'𝐎𝐒 𝐊𝐀𝐑𝐁𝐎𝐍𝐔 𝐈𝐇𝐀 𝐋𝐀𝐊𝐋𝐔𝐁𝐀𝐑, 𝐌𝐔𝐍𝐈𝐒𝐈́𝐏𝐈𝐔 𝐌𝐀𝐍𝐀𝐓𝐔𝐓𝐎
Data Publica
17 Aug 2026
Descrisaun
Laklubar, 13 Agostu 2026|| 𝐒𝐮𝐚 𝐄𝐱𝐜𝐞𝐥𝐞̂𝐧𝐜𝐢𝐚 𝐒𝐞𝐜𝐫𝐞𝐭𝐚́𝐫𝐢𝐨 𝐝𝐞 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐨 𝐝𝐚𝐬 𝐅𝐥𝐨𝐫𝐞𝐬𝐭𝐚𝐬 𝐄𝐧𝐠. 𝐅𝐞𝐫𝐧𝐚𝐧𝐝𝐢𝐧𝐨 𝐕𝐢𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐝𝐚 𝐂𝐨𝐬𝐭𝐚, 𝐒.𝐇𝐮𝐭, hamutuk ho Diretor F-COTI, Sr. Alexandre Sarmento, halo vizita no inspeksaun ba to’os karbonu iha Obrato, Aldeia Areai, Suku Batara no Aldeia Torilala, Suku Orlala, Postu Administrativu Laklubar, Munisípiu Manatuto.
Husi vizita diretamente ida ne'e atu haree servisu progresu programa kuda ai karbonu, kondisaun toos, no dezafiu ne’ebé komunidade sira hasoru iha implementasaun programa agrofloresta no reflorestasaun.
Iha Suku Batara toos hamutuk 50 no iha Suku Orlalan toos hamutuk 56 totál plantasaun hamutuk hektare 74,77 no total ai-oan hamutuk 8.7851 Pes ba 106 mak tama iha área ne’ebé hetan atensaun no inspeksaun durante atividade ba toos Karbonu.
Durante inspeksaun ne'e ekipa observa katak iha dezafiu balun ne’ebé presiza hetan atensaun, liuliu problema bee, husik animal arbiru tama iha área toos, no pratika sunu rai.
Problema bee sai hanesan fatór importante tanba ai-oan presiza bee suficiente atu bele moris no dezenvolve, liuliu iha tempu bailoron.Tanba ne’e, konservasaun bee no rai tenke sai parte importante husi mineiru toos karbonu.
Husik animal arbiru tama iha área plantasaun bele estraga ai-oan ne’ebé foin kuda. Animal bele han ka taka ai-oan, nune’e bele hamenus taxa sobrevivénsia no afeita ba progresu toos.
Iha parte seluk, pratika sunu rai ne’ebé la kontroladu bele estraga ai-oan, hamenus kualidade rai no aumenta risku ba área floresta no to’os.S.E.SEF fo orientasaun ba komunidade sira hotu atu evita sunu rai arbiru no tau matan ba protesaun ambiente.
S.E.SEF, fó informasaun ba to’os-na’in sira atu kuda ai tuir tékniku floresta. Kuda ai tenke iha planeamentu diak, inklui hili espésie apropriadu, prepara rai, determina distánsia kuda, proteje ai-oan no halo manutensaun regularmente.
S.E.SEF, informa katak toos ida tenke iha planeamentu espésie ida, atu fasilita mineiru, monitorizasaun no manutensaun. Ho nune’e, toos sira bele dezenvolve sai sistema agrofloresta ne’ebé diak no sustentável.
Aleinde ai karbonu, SEF mós informa katak komunidade presiza konsidera ai no produtu médium prazu, atu sistema agrofloresta bele fó benefísiu ekonomia iha períodu médium prazu, enkuantu ai karbonu kontinua fó benefísiu ambientál iha tempu naruk.
Iha área toos karbonu sira ne’ebé hetan vizita, komunidade kuda espésie ai, inklui Ai-Mahoni, Ai-Saria, Ai-Kakeu, Ai-Teka no Ai-Kameli.
Komunidade mós halo atividade kuda kafe, ne’ebé bele sai produtu médium prazu no fonte rendimentu ba família sira. Kombinasaun entre ai no produtu agríkola presiza halo ho planeamentu no tuir tékniku, atu la prejudika produtividade rai.
Governu sente kontente tebes ho inisiativa komunidade ne’ebé kuda Ai-Kakeu, Ai-Mahoni no kafe. Inisiativa ida-ne’e hatudu katak komunidade iha kompromisu atu partisipa iha konservasaun floresta no, iha tempu hanesan, dezenvolve atividade ekonomia lokal.
Nonu Governu konstitusionál planeia kontinua fó orientasaun ba parseiru dezenvolvimentu sira hotu kona-ba seleksaun área no espésie ne’ebé apropriadu ba programa kuda ai karbonu.
Iha orientasaun ne’e, Ai-Mahoni labele kuda iha to’os produtivu, maibé diak liu atu konsidera rai ne’ebé la produtivu ka área ne’ebé la apropriadu ba atividade agríkola. Ida-ne’e importante tanba Mahoni bele lori risku ba toos produtivu se la iha planeamentu no mineiru apropriadu.
Tanba ne’e, presiza halo destinasaun klaru entre rai produtivu ba agrikultura no rai la produtivu ba reflorestasaun ka kuda ai karbonu. Medida ida-ne’e sei ajuda garante katak programa karbonu la prejudika produsaun agríkola no seguransa alimentar komunidade.
S.E.SEF hateten katak programa kuda ai karbonu presiza la’o hamutuk ho konservasaun rai, protesaun bee, produtividade agríkola no melhoria moris komunidade iha área refere.
Ho planeamentu diak, orientasaun téknika, monitórizasaun no kooperasaun entre Governu, F-COTI, parseiru sira no komunidade, área sira ne’e bele dezenvolve sai agrofloresta ne’ebé diak, produtivu no sustentável.
Tamba ne'e Governu apresia inisiativa komunidade ne’ebé kuda Ai-Kakeu, Ai-Mahoni no kafé, tanba atividade sira ne’e bele liga objetivu konservasaun ambiente ho oportunidade ekonómia ba komunidade.
Vizita ne’e mós sai oportunidade importante atu hametin kooperasaun entre Governu no komunidade, atu programa kuda ai karbonu bele kontinua ho diak no fó benefísiu ba rai, bee, floresta, biodiversidade no fo moris komunidade sira hotu.
Enkuantu, remata ho vizita ida ne'e Sua Excelência SEF, akomopañia husi Diretór Jeral Meiu Ambiente, kontinua partisipa iha Konsulta públika kona-ba protesaun no konservasaun rekursu naturais iha área kosteira, iha Suku Kribas, Postu Administrativu Manatuto , Munisípiu Manatuto.
Galeria
Video
Laiha Video
Dokumentus
Laiha Dokumentus