𝐕𝐢𝐬𝐞-𝐏𝐌, 𝐌𝐊𝐀𝐄 𝐧𝐨 𝐌𝐓𝐀 𝐚𝐩𝐫𝐞𝐳𝐞𝐧𝐭𝐚 𝐩𝐫𝐢𝐨𝐫𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐨𝐫𝐬𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐚́𝐥 𝟐𝟎𝟐𝟕 𝐢𝐡𝐚 𝐊𝐑𝐎 𝐟𝐨𝐤𝐚 𝐛𝐚 𝐩𝐫𝐞𝐩𝐚𝐫𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐞𝐥𝐞𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐧𝐨 𝐬𝐮𝐬𝐭𝐞𝐧𝐭𝐚𝐛𝐢𝐥𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐈𝐂𝐂
Asuntu
𝐕𝐢𝐬𝐞-𝐏𝐌, 𝐌𝐊𝐀𝐄 𝐧𝐨 𝐌𝐓𝐀 𝐚𝐩𝐫𝐞𝐳𝐞𝐧𝐭𝐚 𝐩𝐫𝐢𝐨𝐫𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐨𝐫𝐬𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐚́𝐥 𝟐𝟎𝟐𝟕 𝐢𝐡𝐚 𝐊𝐑𝐎 𝐟𝐨𝐤𝐚 𝐛𝐚 𝐩𝐫𝐞𝐩𝐚𝐫𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐞𝐥𝐞𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐧𝐨 𝐬𝐮𝐬𝐭𝐞𝐧𝐭𝐚𝐛𝐢𝐥𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐈𝐂𝐂
Data Publica
19 Aug 2026
Descrisaun
𝟏𝟖 𝐀𝐠𝐨𝐬𝐭𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔
============
Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku (MKAE) no Ministru Turizmu no Ambiente (MTA), Dato' Seri Francisco Kalbuadi Lay, hala'o aprezentasaun iha Komité Revizaun Orsamentu (KRO) ba Orsamentu Jerál Estadu 2027, ne'ebé hala'o iha Ministériu Finansa, Aitarak-Laran, Díli, Tersa, 18 Agostu 2026.
Iha aprezentasaun ne'e, Vise-PM aprezenta prioridade, programa no nesesidade orsamentál relevante ba MKAE no MTA, ho objetivu atu garante katak alokasaun orsamentu ba tinan 2027 responde ba prioridade dezenvolvimentu nasionál no kontribui ba kreximentu ekonómiku liuliu dezenvolvimentu International Convention Center no preparasaun nu’udar uma na’in ba Simeira ASEAN ne’ebé sei hala’o iha tinan 2029.
Diskusaun iha KRO mos fó atensaun ba programa no atividade sira ne'ebé iha impaktu diretu ba dezenvolvimentu setór ekonomia, investimentu, turizmu no ambiente, inklui esforsu Governu atu aumenta produtividade, promove investimentu no kria oportunidade ekonomia ba povu.
Vise-PM iha aprezentasaun ne'e hetan akompañamentu husi dirijente instituisaun tutelada sira, ne'ebé kontribui ho informasaun téknika no prioridade programa hosi instituisaunn sira.
Prosesu revizaun orsamentu ne'e importante hosi preparasaun Orsamentu Jerál Estadu 2027, atu garante utilizasaun rekursu públiku ne'ebé efisiente no transparente ho prioridade Governu nian.
Iha aprezentasaun, Vise-PM haree katak planeamentu orsamentál tenke orienta ba rezultadu konkretu no impaktu pozitivu ba dezenvolvimentu nasionál.
Iha diskusaun Planu Prioridade Governu (PPG) 8, Komité Revizaun Polítika Orsamentu Estadu 2027, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, Vise-Primeiru-Ministru ba Asuntus Sosiais no Dezenvolvimentu Rurál, Ir. Mariano Assanami Sabino, no membru Komité Revizaun Polítika OJE 2027, konsidera investimentu ba International Convention Centre (ICC) hanesan investimentu estratéjiku ba futuru Timor-Leste.
𝐍𝐚𝐫𝐚𝐭𝐢𝐯𝐮 𝐝𝐢𝐬𝐤𝐮𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐏𝐥𝐚𝐧𝐮 𝐏𝐫𝐢𝐨𝐫𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐆𝐨𝐯𝐞𝐫𝐧𝐮
Nune’e iha narativu diskusaun Planu Prioridade Governu (PPG) 8, Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku (MKAE) no Ministru Turizmu no Ambiente (MTA), Dato' Seri Francisco Kalbuadi Lay, hatete, Governu tau prioridade ba sustentabilidade no investimentu ba International Convention Center (ICC) no ASEAN 2029.
“Hanesan ita hotu hatene, Timor-Leste sei sai uma-na’in ba eventu rejionál ASEAN iha tinan 2029. Ida-ne’e la’ós de’it oportunidade atu simu eventu internasionál ho dignidade, prestíjiu no orgullu nasionál, maibé mos oportunidade atu promove Timor-Leste, dezenvolve turizmu no MICE (Meeting Incentive Cooperation and Exibition), kria empregu no aselera diversifikasaun ekonomia. Tanba ne’e, infraestrutura ne’ebé ita prepara tenke iha padraun internasionál, sustentável no bele fó benefísiu ba nasaun iha longu prazu.
Governu aloka US$360,000,000 ba konstrusaun ICC. Husi montante ne’e, US$278,141,098.42 ba konstrusaun no US$13,119,104.17 ba dezeñu, BoQ no konsultória, ho total US$291,260,202.59. Husi montante ida ne’e sei iha balansu hamutuk US$68,739,797.41.
Balansu ida-ne’e tenke jere ho prudénsia, transparénsia no efisiénsia, fó prioridade ba atividade sira ne’ebé diretamente suporta ICC nia preparasaun no sustentabilidade.
𝐇𝐮𝐬𝐢 𝐛𝐚𝐥𝐚𝐧𝐬𝐮 𝐢𝐝𝐚 𝐧𝐞’𝐞 𝐌𝐂𝐀𝐄 𝐩𝐫𝐨𝐩𝐨𝐢𝐧 𝐛𝐚 𝐩𝐫𝐢𝐨𝐫𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐭𝐮𝐢𝐫 𝐦𝐚𝐢:
● Jestaun no funsionamentu ICC, propoin US$13,000,000 ba atividade komplementár: US$2,000,000 ba promosaun no marketing; US$2,000,000 aquizasaun ró rekreasaun rua, kada ida ho kapasidade to’o pasajeiru 25; no US$ 9,000,000 ba formasaun hospitalidade, otelaria, guia turístiku, protokolu, dezenvolvimentu kapasidade no jestaun ICC. Iha mos US$3,000,000 adisionál ba IP11, tuir nesesidade no prioridade governu (bele ka lae aloka iha orsamentu ida ne’e).
● Propoin mos orsamentu hamutuk: US$38,800,000 ba Ministériu Turizmu no Ambiente ba programa prioridade 2027–2030, inklui turizmu sustentável, MICE, economia azul no verde, dezenvolvimentu destinasaun, promosaun internasionál, apoiu MSME no kriasaun empregu. Ho abordajen ida-ne’e, ICC bele sai katalizadór ba setór turizmu no setór privadu, la’ós funsiona mesak.
● Ho osan ne’ebe sei la uza ba konstrusaun ICC no atividade komplementáriu sira hamutuk US$ 13,939,797.41. maka propoin atu aloka ba programa prioridade nasional sira seluk ne’ebe merese atu hetan alokasaun, tuir nesesidade, prioridade estratéjika no disponibilidade fiskal Estadu.
𝐊𝐨𝐧𝐤𝐥𝐮𝐳𝐚𝐮𝐧: ICC tenke haree hanesan investimentu estratéjiku ba futuru Timor-Leste. Ita harii ICC atu simu prezidénsia ASEAN 2029 ho dignidade, maibé ita tenke garante katak depois 2029, nia kontinua atrai eventu, promove turizmu, kria empregu, apoia setór privadu no kontribui ba diversifikasaun konomia.
Objetivu ita nian la’ós de’it harii edifísiu, maibé harii oportunidade ekonomika. Investimentu públiku ida-ne’e tenke transforma sai empregu, negósiu, turizmu, reseita no futuru sustentável ba povu Timor-Leste,”deklara Vise-PM, MKAE no MTA iha reuniaun ne’e.
𝐆𝐨𝐯𝐞𝐫𝐧𝐮 𝐭𝐚𝐮 𝐩𝐫𝐢𝐨𝐫𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐛𝐚 𝐩𝐫𝐞𝐩𝐚𝐫𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐞𝐥𝐞𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐧𝐨 𝐬𝐮𝐬𝐭𝐞𝐧𝐭𝐚𝐛𝐢𝐥𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞 𝐈𝐂𝐂
Koordenadór Jerál Asuntu Ekonómiku (MKAE), Jorge Martins, hatete katak Polítika Prioridade Governu (PPG) Númeru 8 foka ba presaun no nesesidade polítika nasionál sira ne’ebé seidauk hetan alokasaun iha Orsamentu Jerál Estadu.
Jorge Martins esplika katak, iha tinan sira oin mai, Timor-Leste sei hasoru prosesu eleitorál importante, inklui Eleisaun Prezidensiál, Eleisaun Parlamentár, eleisaun munisipál no eleisaun ba lideransa suku. Tanba ne’e, Governu presiza prepara no asegura nesesidade orsamentál ba instituisaun sira ne’ebé iha responsabilidade direta iha prosesu eleitorál.
PPG 8 mos konsidera eventu no atividade prioridade sira ne’ebé seidauk hetan alokasaun orsamentu. Iha diskusaun ne’e, desizaun halo ona katak STAE no MNEK sei fila ba halo ajustamentu ba sira-nia proposta orsamentál, antes prosesu aprovasaun final.
Ba Ministériu Koordenadór Asuntu Ekonómiku (MKAE), diskusaun prinsipál inklui kustu no nesesidade finanseiru relasionadu ho konstrusaun International Convention Centre (ICC).
Koordenadór Jerál, Jorge Martins hatete katak, Governu aprova ona aumentu ba orsamentu konstrusaun ICC, inklui konstrusaun, dezeñu no servisu konsultoria. Montante ne’e inklui alokasaun US$200 millaun ne’ebé Governu aprova ona ba konstrusaun ICC.
“Aprova ona ne’e signifika katak ICC sei hamriik duni tuir ita-nia komitmentu katak, iha 20 Maiu 2028, ita sei iha infraestrutura ida ne’ebé bele fasilita retornu máximu husi aspetu turizmu, infraestrutura no atividade komplementár sira seluk,”dehan Jorge Martins.
Tuir nia, ICC la’ós de’it infraestrutura atu simu eventu internasionál. Governu haree ICC hanesan instrumentu ekonomia ida ne’ebé bele jere retornu direta no indireta ba Estadu.
See less
Galeria
Video
Laiha Video
Dokumentus
Laiha Dokumentus