𝐒𝐄𝐅, 𝐈𝐧𝐟𝐨𝐫𝐦𝐚 𝐔𝐭𝐢𝐥𝐢𝐳𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐈𝐧𝐭𝐞𝐠𝐫𝐚𝐝𝐮 𝐑𝐞𝐤𝐮𝐫𝐬𝐮𝐬 𝐁𝐞'𝐞 𝐈𝐡𝐚 𝐀́𝐫𝐞𝐚 𝐁𝐚𝐳𝐢𝐚𝐬 𝐇𝐢𝐝𝐫𝐨𝐠𝐫𝐚𝐟𝐢𝐤𝐚𝐬, 𝐢𝐡𝐚 𝐄𝐧𝐤𝐨𝐧𝐭𝐫𝐮 𝐒𝐞𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐍𝐢𝐯𝐞𝐥 𝐀𝐥𝐭𝐮 𝐔𝐍𝐂𝐂𝐃 𝐂𝐎𝐏-17, 𝐈𝐡𝐚 𝐌𝐨𝐧𝐠𝐨́𝐥𝐢𝐚
Asuntu
𝐒𝐄𝐅, 𝐈𝐧𝐟𝐨𝐫𝐦𝐚 𝐔𝐭𝐢𝐥𝐢𝐳𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐈𝐧𝐭𝐞𝐠𝐫𝐚𝐝𝐮 𝐑𝐞𝐤𝐮𝐫𝐬𝐮𝐬 𝐁𝐞'𝐞 𝐈𝐡𝐚 𝐀́𝐫𝐞𝐚 𝐁𝐚𝐳𝐢𝐚𝐬 𝐇𝐢𝐝𝐫𝐨𝐠𝐫𝐚𝐟𝐢𝐤𝐚𝐬, 𝐢𝐡𝐚 𝐄𝐧𝐤𝐨𝐧𝐭𝐫𝐮 𝐒𝐞𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐍𝐢𝐯𝐞𝐥 𝐀𝐥𝐭𝐮 𝐔𝐍𝐂𝐂𝐃 𝐂𝐎𝐏-17, 𝐈𝐡𝐚 𝐌𝐨𝐧𝐠𝐨́𝐥𝐢𝐚
Data Publica
27 Aug 2026
Descrisaun
Mongólia, 25 Agostu 2026| Sua Excêlencia Secretário de Estado das Florestas Eng. Fernandino Vieira da Costa, 𝐒.𝐇𝐮𝐭, Hamutuk ho Sr. Raimundo Mau, Técnico Superior e Eis-Diretor Geral das Florestas, Partisipa iha Loron da-ruak Simeira COP-17, iha Nasaun Mongólia.
𝐃𝐢𝐬𝐤𝐮𝐫𝐬𝐮 𝐒𝐮𝐚 𝐄𝐱𝐜𝐞𝐥𝐞̂𝐧𝐜𝐢𝐚 𝐒𝐞𝐜𝐫𝐞𝐭𝐚́𝐫𝐢𝐨 𝐝𝐞 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐨 𝐝𝐚𝐬 𝐅𝐥𝐨𝐫𝐞𝐬𝐭𝐚𝐬 𝐄𝐧𝐠. 𝐅𝐞𝐫𝐧𝐚𝐧𝐝𝐢𝐧𝐨 𝐕𝐢𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐝𝐚 𝐂𝐨𝐬𝐭𝐚, 𝐒.𝐇𝐮𝐭, Hato'o Estatementu Timor-Leste, Vulnerabilidade Be'e, Resiliensia Rural no Jestaun Integradu Bazias Hidrografikas.
Prezidente, Excelénsias, Delegadu Distintu sira, Na’in-uma-nain Mongólia ne’ebé ami respeita, no Parseiru sira iha jestaun rai: ho povu Timor-Leste nia naran, ha’u hakarak hato, “Bomdia, Loron Diak.”
Senhoras no senhores,
Ohin ha’u hamriik iha imi nia oin hodi reprezenta Governu no povu Timor-Leste.
Bainhira ita halibur iha Ulaanbaatar ho tema “Hadia Rai, Hadia Esperansa”, ita tenke hasoru realidade ida ne’ebé urjente no preocupa: mundu tama ona iha era Bankarota Bee Globál. Ita la’ós hasoru de’it tempu-marak sazonal ne’ebé temporáriu; ita hela ona liu husi kapasidade hidrolójika planeta nian.
Hanesan Komité Siénsia no Teknolojia (CST) enfatiza ho loos semana ida-ne’e liuhusi nia fókus ba “Rai moris, rai prodútivu no paisajen resiliente”, saúde rai nian no restaurasaun siklu bee nian la bele separa.
Ba Estadu Insular Ki’ik sira ne’ebé Dezenvolve An (SIDS) hanesan Timor-Leste, bankarota bee la’ós modelu dijitál teóriku ida; ne’e mak krize ezistensiál ne’ebé akontese iha tempu reál.
Iha Timor-Leste, emerjénsia globál ida-ne’e to’o ba uma-kain hotu. Dadus nasionál verifikadu ami nian, ne’ebé sai nu’udar baze ba siklu relatóriu nasionál CRIC ne’ebé sei mai, hatudu situasaun ne’ebé grave tebes: 54 persentajen husi uma-kain Timoroan hotu hasoru falta bee grave to’o fulan neen kada tinan.
Iha komunidade rurál sira, 22 persentajen husi ita-nia povu seidauk iha asesu báziku ba bee hemu moos. Feto no labarik-feto sira mak lori todan boot liu husi problema ida-ne’e, la’o oras barak iha manas maka’as atu ke’e iha leet mota maran, sakrifika sira-nia saúde, edukasaun no potensial ekonómiku atu hetan de’it bee litru balu.
Krize ida-ne’e kona diretamente ita-nia seguransa ai-han. Liutiha uma-kain 141.000, ne’ebé reprezenta 66 persentajen husi ita-nia nasaun, halo atividade agríkola atu moris. Maibé, hektare menus liu 29.000 de’it husi rai agríkola mak hetan benefísiu husi irigasaun. Dezenas de riba de uma-kain agrikultór ki’ik sira hela dependente ba udan ne’ebé muda-muda no aquíferu sira ne’ebé maran hela. Hanesan ita-nia delegasaun sira diskute iha Komité Plenáriu (COW), bainhira bee lakon, ai-horis sira maran, rai degrada no meiu moris povu rurál ita-nian lakon.
Senhoras no senhores,
Governu Timor-Leste halo ona asaun desizivu atu muda trajétoria ida-ne’e. Liuhusi Ministériu Agrikultura, Pecuária, Peska no Floresta, ami lidera jestaun integradu ba bacias hidrográfikas iha ita-nia bacias mota kritiku sira.
Ami aumenta kaptasaun bee udan ne’ebé komunidade jere no reabilita sistema irigasaun rurál importante sira. Iha tempu hanesan, ami lansa inisiativa reflorestasaun nasionál, ho alvu ba bacias hidrográfikas foho sira ne’ebé vulnerável, atu restaura umidade rai, enxe fali aquíferu sira ne’ebé hotu ona no para degradasaun rai.
Maibé, determinasaun nasionál mesak la bele rezolve kolapsu hidrolójiku globál. Timor-Leste hatudu nia apoiu ba konsensu ne’ebé aumenta iha COP17: ami bolu ba parseiru internasionál sira atu fó prioridade ba nasaun insular ki’ik sira ho finansiamentu klimátiku diretu no previsível, transferénsia teknolojia ne’ebé orientadu, no infraestrutura bee ne’ebé reziliente.
Ita tenke haree bee la’ós hanesan komodidade ida atu hotu, maibé hanesan baze sagradu ba restaurasaun rai hotu.
Mai ita hametin ponte entre siénsia kona-ba degradasaun rai no polítika ne’ebé bele hala’o. Mai ita servisu hamutuk liuhusi mandatu CRIC, CST no COW atu restaura ita-nia bacias hidrográfikas, proteje agrikultór ki’ik sira, no garante seguransa bee ba jerasaun sira ne’ebé sei mai.
Galeria
Video
Laiha Video
Dokumentus
Laiha Dokumentus