𝐒𝐄𝐅- 𝐇𝐀𝐓𝐎'𝐎 𝐄𝐒𝐓𝐄𝐈𝐓𝐌𝐄𝐍𝐓𝐔 𝐊𝐎𝐍𝐀𝐁𝐀 𝐑𝐄𝐒𝐓𝐀𝐔𝐑𝐀𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐑𝐀𝐈 𝐍𝐎 𝐄𝐌𝐀 𝐈𝐇𝐀 𝐒𝐄𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐀𝐋𝐓𝐔 𝐍𝐈𝐕𝐄𝐋 𝐔𝐍𝐂𝐂𝐃 𝐂𝐎𝐏-17 𝐈𝐇𝐀 𝐌𝐎𝐍𝐆𝐎́𝐋𝐈𝐀

27 Aug 2026
Press Release Image
Asuntu

𝐒𝐄𝐅- 𝐇𝐀𝐓𝐎'𝐎 𝐄𝐒𝐓𝐄𝐈𝐓𝐌𝐄𝐍𝐓𝐔 𝐊𝐎𝐍𝐀𝐁𝐀 𝐑𝐄𝐒𝐓𝐀𝐔𝐑𝐀𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐑𝐀𝐈 𝐍𝐎 𝐄𝐌𝐀 𝐈𝐇𝐀 𝐒𝐄𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐀𝐋𝐓𝐔 𝐍𝐈𝐕𝐄𝐋 𝐔𝐍𝐂𝐂𝐃 𝐂𝐎𝐏-17 𝐈𝐇𝐀 𝐌𝐎𝐍𝐆𝐎́𝐋𝐈𝐀

Data Publica

27 Aug 2026

Descrisaun

Mongólia, 26 Agostu 2026| 𝐒𝐮𝐚 𝐄𝐱𝐜𝐞𝐥𝐞̂𝐧𝐜𝐢𝐚 Secretário de Estado das Florestas Eng. Fernandino Vieira da Costa, Eng. Fernandino Vieira da Costa, S.Hut, Hamutuk ho Sr. Raimundo Mau, Técnico Superior e Eis Diretor Geral das Florestas, Partisipa iha Loron da-toluk nian iha Simeira Altu Nivel UNCCD COP-17, ho tema Rai no Ema, iha Nasaun Mongólia.

Diskursu 𝐒𝐮𝐚 𝐄𝐱𝐜𝐞𝐥𝐞̂𝐧𝐜𝐢𝐚 𝐒𝐞𝐜𝐫𝐞𝐭𝐚́𝐫𝐢𝐨 𝐝𝐞 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐨 𝐝𝐚𝐬 𝐅𝐥𝐨𝐫𝐞𝐬𝐭𝐚𝐬 𝐄𝐧𝐠. 𝐅𝐞𝐫𝐧𝐚𝐧𝐝𝐢𝐧𝐨 𝐕𝐢𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐝𝐚 𝐂𝐨𝐬𝐭𝐚, 𝐒.𝐇𝐮𝐭, Hato'o Esteitmentu konaba Restorasaun Rai no Restorasaun ba Esperansa ho Tema Rai no Ema iha Sessaun Altu Nivel UNCCD COP-17 ,ba dala-tokuk iha Mongolia.

Excelénsias,

Senhor Prezidente,

Distintu Delegadu sira hotu ,

Señor no Señora sira hotu,

Lori Povu Timor-Leste nia naran, hau hakarak hato’o bondia ba ita hotu, liuliu ba povu Mongólia no ba Estadu Parte sira hotu.

Ho onra boot, hau bele ko’alia iha Sesaun 17 Konvensaun Nasoins Unidas kona-ba Kombate Dezertifikasaun — UNCCD, ho tema “Restaurar Rai no Restaurar Esperansa”, ho fó atensaun espesiál ba tema “Rai no Ema”.

Iha Timor-Leste, rai la’ós de’it territóriu físiku ka rekursu ekonómiku. Rai mak ita-nia istória, ita-nia identidade no ita-nia patrimóniu moris. Ita la moris de’it iha rai; ita pertense ba rai.

Husi jerasaun ba jerasaun, povu Timor-Leste konsidera Timor-Leste nu’udar Rai Sagrada. Ligasaun ida-ne’e harii liuhusi ita-nia fiar indígena, lei kustumeiru no luta korajozu ba independénsia. Hotu-hotu ne’e sai baze importante ida husi ita-nia identidade nu’udar povu no nasaun.

Nu’udar nasaun insular ne’ebé okupa metade husi ilha ida, ho área ninia besik 14.000 quilómetru kuadradu no populasaun besik 1,4 miliaun, Timor-Leste hasoru dezafiu bo’ot kona-ba degradasaun rai.

Ita nia topografia foho, rai ne’ebé fraku no Bacias Hidrográfikas halo degradasaun rai iha fatin ida bele lori impaktu ba fatin seluk. Bainhira udan bo’ot, rai ne’ebé degrada sai husi foho ba tasi, ameasa ba ita nia be’e mo’os, produsaun agríkola no ekosistema tasi nian.

Ba Timor-Leste, restaurasaun rai la’ós de’it opsaun; maibé kestaun sobrevivénsia no futuru ita-nian.

Ita-nia kompromisu bazeia ba pilar fundamentál tolu :

Primeiru, ita-nia tradisaun rekonhese relasaun espirituál kle’an entre ema no natureza. Foho, floresta no bee-matan sira respeita no proteje liuhusi serimónia tradisionál no uma lulik, hodi fó onra ba ita-nia bei-ala sira.

Segundu, respeitu ba natureza ne’e tradús ba jestaun prátika rekursu naturál liuhusi Tara Bandu, nu’udar sistema jurídiku tradisionál ne’ebé regula utilizasaun rekursu naturál no kontribui ba protesaun floresta, bee-matan no rai, hodi fó tempu ba natureza atu hafoun an.

Liuhusi Rai Lisan, ka rai tradisionál/kustumeiru, komunidade sira orienta mos utilizasaun no partilla rekursu sira entre jerasaun sira.

Terseiru, rai mak baze ba moris komunidade rurál. Ba família barak, agrikultura kontinua sai importante tebes atu garante hahán no rendimentu. Tanba ne’e, bainhira ita restaura rai, ita mos restaura seguransa alimentar, estabilidade no dignidade povu nian.

Hodi kombina koñesimentu antigu, hanesan Tara Bandu, ho siénsia no teknolojia moderna, Timor-Leste hatudu katak restaurasaun rai bele sai dalan konkretu ida atu restaura ema nia esperansa. Bainhira ita haree ba futuru, ita-nia responsabilidade klaru: proteje ita-nia floresta, restaura rai ne’ebé degrada no hamutuk konservasaun moderna ho matenek tradisionál. Siénsia moderna no koñesimentu husi ita-nia bei-ala sira tenke lao hamutuk, atu garante rai saudavel, komunidade reziliente no futuru sustentável ba jerasaun sira tuir mai.

Obrigadu Barak.

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus