𝐕𝐢𝐬𝐞-𝐏𝐌 𝐝𝐞𝐬𝐭𝐚𝐤𝐚 𝐢𝐦𝐩𝐨𝐫𝐭á𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐬𝐢é𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐧𝐨 𝐭𝐞𝐤𝐧𝐨𝐥𝐨𝐣𝐢𝐚 𝐛𝐚 𝐝𝐞𝐳𝐞𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐢𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐢𝐡𝐚 𝐒𝐢𝐦𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐒𝐢é𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐛𝐚 𝐃𝐞𝐳𝐞𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐢𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔

27 Aug 2026
Press Release Image
Asuntu

𝐕𝐢𝐬𝐞-𝐏𝐌 𝐝𝐞𝐬𝐭𝐚𝐤𝐚 𝐢𝐦𝐩𝐨𝐫𝐭á𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐬𝐢é𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐧𝐨 𝐭𝐞𝐤𝐧𝐨𝐥𝐨𝐣𝐢𝐚 𝐛𝐚 𝐝𝐞𝐳𝐞𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐢𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐢𝐡𝐚 𝐒𝐢𝐦𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐒𝐢é𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐛𝐚 𝐃𝐞𝐳𝐞𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐢𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔

Data Publica

27 Aug 2026

Descrisaun

𝟐𝟓 𝐀𝐠𝐨𝐬𝐭𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔

============

Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonomiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Dato' Seri Francisco Kalbuadi Lay, hato'o diskursu abertura iha loron daruak husi Science for Development Summit 2026, ne'ebé hala'o iha Centro de Convenções de Díli (CCD), Tersa, 25 Agostu 2026, tau importánsia ba siénsia no teknolojia ba dezenvolvimentu Timor-Leste.

Simeira ida-ne'e reúne laureadu Nobel, siéntista, peskizadór, akadémiku, reprezentante universidade no instituisaun, membru Governu, estudante no joven sira, ho objetivu atu diskute papél siénsia, teknolojia no inovasaun iha apoiu ba dezenvolvimentu Timor-Leste.

Liuhusi diskursu, Vise-Primeiru-Ministru subliña katak, siénsia no teknolojia bele sai instrumentu importante ba transformasaun ekonomia, hadi'a saúde no edukasaun, hametin seguransa ai-han, dezenvolve agrikultura no prepara Timor-Leste atu hasoru transformasaun dijitál no intelijénsia artifisiál.

“Benvindu ba loron daruak husi Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu. Horisehik (24/08/2026), ami esplora oinsá siénsia bele dudu dezenvolvimentu, transformasaun ekonómika, saúde, agrikultura no intelijénsia artifisiál (IA).

Ami mós haree ami-nia bainaka internasionál sira envolve liu Sentru Konvensaun ida-ne'e ho ami-nia universidade sira, instituisaun Governu nian, akadémiku sira no estudante sira. Ne'e maka objetivu loloos hosi Simeira ida-ne'e. Ninia valór loloos sei mai hosi saida maka ita aprende, relasaun sira ne'ebé maka ita harii, no saida maka ita bele halo ho diferente hafoin ohin.

Nu’udar nasaun ne’ebé sei dezenvolve hela, Timor-Leste hasoru dezafiu loloos: kria oportunidade ba ita-nia foin-sa’e sira, hadi’a edukasaun no kuidadu saúde, hametin seguransa ai-han, no diversifika ita-nia ekonomia. Siénsia no teknolojia bele ajuda, maibé só se ita liga koñesimentu ba ita-nia realidade sira.

IX Governu Konstitusionál, liuhosi Fundu Dezenvolvimentu Kapitál Umanu, estabelese ona programa sira ne’ebé fó oportunidade ba sidadaun timoroan sira, partikularmente ita-nia foin-sa’e sira, atu hala’o ensinu superiór iha universidade kualifikada sira iha ASEAN tomak, nune’e mós iha Portugal, Brasil, Moçambique no nasaun sira seluk.

Governu mós estabelese ona kooperasaun bilaterál ho nasaun sira inklui Estadus Unidus Amérika, Austrália, Nova Zelándia, Japaun, Repúblika Korea, Indonézia, Estadu membru ASEAN, Xina no seluk tan, fornese bolsa estudu ba estudante Timor-oan sira ne’ebé iha talentu atu hala’o lisensiatura, mestradu no doutoramentu iha área sientífika no akadémika oioin.

Nu'udar rezultadu, agora ita iha númeru graduadu sira ne'ebé aumenta no profisionál joven sira ne'ebé hetan koñesimentu hosi universidade sira iha mundu tomak. Barak mak kontribui ona ba ita-nia rain liuhosi sira-nia servisu iha instituisaun Governu nian, organizasaun dezenvolvimentu internasionál sira, setór privadu, sosiedade sivíl no organizasaun naun-governamentál sira.

Investimentu iha kapitál umanu ne’e reprezenta fundasaun ida ne’ebé importante liu ba dezenvolvimentu futuru Timor-Leste nian.

Maibé, investimentu iha edukasaun no kapitál umanu tenke koresponde ho ita-nia kapasidade atu transforma koñesimentu ba solusaun prátika ba dezafiu sira ne'ebé ita-nia nasaun hasoru.

Tuir dadus husi Banku Sentrál Timor-Leste, iha tinan 2025 ita-nia rain importa sasán ho valór mais ou menus millaun US$960, inklui ai-han ho kuantidade signifikativu hanesan foos. Ida-ne’e reflete dezafiu ida ne’ebé kontinua ba ita-nia seguransa ai-han nasionál no hatudu nesesidade atu hametin produsaun doméstika no setór produtivu sira seluk.

Entaun ohin, permite ha'u atu hamosu pergunta balu ba ita atu reflete: Ideia saida maka bele funsiona iha ne'e? Kapasidade saida maka ita presiza atu harii? Iha ne'ebé internasionál bele. Esperiénsia ajuda ami? No parseria saida maka ita bele hahú agora?

Ohin, ami sei kontinua diskusaun sira-ne'e iha área oioin. Ami sei loke ho diskursu prinsipál ida hosi Sr. Mohamed Abdelsalam kona-ba siénsia ba dame, lembransa ida ne'ebé oportunu katak fraternidade umana tenke sai hanesan baze ba inovasaun.

Ita sei kontinua aprende kona-bá intelijénsia artifisiál, komputasaun no teknolojia sira mundu dijitál nian ne’ebé transforma hela ekonomia no sosiedade sira iha fatin hotu-hotu, no ba ne’ebé Timor-Leste tenke prepara. Profesór Whitfield Diffie no Profesór Gilles Brassard sei diskute kona-bá seguransa, konfiansa no mundu dijitál, enkuantu Profesór Richard Sutton, Profesór Jack Dongarra no Profesór Torsten Hoefler sei diskute kona-bá komputasaun, IA no dezenvolvimentu.

𝐒𝐢é𝐧𝐬𝐢𝐚 𝐛𝐚 𝐃𝐞𝐳𝐞𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐢𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮

Ita mós sei diskute kona-bá oinsá hanorin siénsia iha nasaun sira ne'ebé sei dezenvolve hela, tanba ita-nia abilidade atu hetan benefísiu hosi siénsia aban-bainrua depende ba edukasaun ne'ebé ita fó ba ita-nia foin-sa'e sira ohin loron. Ami sente onradu katak Profesora Sara Seager sei lidera konversa ida-ne'e.

Iha diskusaun importante sira-ne'e nia sorin, ami-nia universidade no instituisaun sira sei sai uma-na'in ba sesaun sira kona-bá reziliénsia agríkola, pás no kooperasaun rejionál, negósiu sustentável, inovasaun sientífika, no kontribuisaun kímika no fízika nian ba dezenvolvimentu.

Ha'u partikularmente simu ho laran-haksolok envolvimentu maka'as hosi ami-nia universidade sira no estudante sira iha Simeira ida-ne'e nia laran. Ha'u fiar metin katak ita-nia universidade sira la'ós de'it tenke eduka estudante sira, maibé mós tenke hamosu koñesimentu no ajuda rezolve dezafiu nasionál no globál sira ne'ebé mosu.

Ha’u haksolok liuliu tanba ohin mós marka lansamentu ba Tradusaun Tetum hosi Profesór James Robinson nian Why Nations Fail, hodi halo matenek ne’ebé fahe iha ne’e asesivel liután ba Timor-oan hotu. No ba ita-nia foin-sa’e sira iha-ne’e ohin: Ha’u enkoraja imi atu aproveita didi’ak oportunidade ida-ne’e.

Ema barak iha sala ida-ne'e gasta ona sira-nia moris hodi dezafia ideia sira ne'ebé eziste no husu pergunta sira ne'ebé ema seluk seidauk husu antes. Timor-Leste presiza konfiansa hanesan atu imajina posibilidade foun ba ita-nia rain.

Ba ami-nia bainaka internasionál sira, obrigadu tanba ho laran-luak fahe imi-nia koñesimentu no tempu la’ós de’it iha konferénsia ida-ne’e, maibé mós iha ami-nia universidade no komunidade sira, iha ne’ebé imi ko’alia ona diretamente ho ami-nia estudante no profisionál sira. Ami hein katak kompromisu sira-ne'e sei sai hanesan inísiu ba relasaun no parseria sira ne'ebé dura entre ami.

Nu'udar ita hakat liu loron ikus ida-ne'e, ha'u hakarak konvida ita-boot atu hanoin kona-bá saida maka sei mosu tuirmai. Saida maka ita-nia universidade sira bele lori ba oin? Saida maka Governu bele aplika? No parseria saida maka ita bele harii hosi rede ne'ebé halibur iha ne'e?

Ohin tuirmai, bainhira Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta taka Simeira ida-ne’e, ita-nia foku tenke nakfilak hosi koñesimentu ba kompromisu tanba koñesimentu só sai folin-boot ba dezenvolvimentu bainhira ita transforma ba asaun. Ha'u dezeja ba ita-boot hotu loron daruak ida ne'ebé produtivu no inspiradór ba Simeira Siénsia ba Dezenvolvimentu,”afirma Vise-PM.

See less

Galeria

Laiha Imajen iha Galeria

Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus