𝐒𝐄𝐏𝐄 𝐑𝐄𝐏𝐑𝐄𝐙𝐄𝐍𝐓𝐀 𝐌𝐈𝐍𝐈𝐒𝐓𝐑𝐔 𝐌𝐀𝐏𝐏𝐅 𝐈𝐇𝐀 𝐖𝐎𝐑𝐊𝐒𝐇𝐎𝐏 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍 𝐁𝐀 𝐈𝐍𝐈𝐒𝐈𝐀𝐓𝐈𝐕𝐀 𝐊𝐔𝐃𝐀 𝐀𝐈-𝐇𝐎𝐑𝐈𝐒 𝐁𝐈𝐋𝐈𝐀𝐔𝐍 𝐈𝐃𝐀.

28 Aug 2026
Press Release Image
Asuntu

𝐒𝐄𝐏𝐄 𝐑𝐄𝐏𝐑𝐄𝐙𝐄𝐍𝐓𝐀 𝐌𝐈𝐍𝐈𝐒𝐓𝐑𝐔 𝐌𝐀𝐏𝐏𝐅 𝐈𝐇𝐀 𝐖𝐎𝐑𝐊𝐒𝐇𝐎𝐏 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍 𝐁𝐀 𝐈𝐍𝐈𝐒𝐈𝐀𝐓𝐈𝐕𝐀 𝐊𝐔𝐃𝐀 𝐀𝐈-𝐇𝐎𝐑𝐈𝐒 𝐁𝐈𝐋𝐈𝐀𝐔𝐍 𝐈𝐃𝐀.

Data Publica

28 Aug 2026

Descrisaun

DILI, 27 Agostu 2026 — Sekretáriu Estadu Pekuária, 𝐉𝐨𝐬é 𝐕𝐢𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐝𝐞 𝐀𝐫𝐚ú𝐣𝐨, 𝐋𝐢𝐜.𝐒𝐇, 𝐋𝐢𝐜. 𝐃𝐢𝐫. 𝐌𝐃, 𝐌.𝐀𝐏,ne’ebé mós hala’o knaar hanesan Sekretáriu Estadu Floresta Interinu, reprezenta Ministru Agrikultura, Pekuária, Peskas no Floresta (MAPPF) iha Workshop Daruak kona-ba Dezenvolvimentu Inisiativa ASEAN ba Kuda Ai-horis Biliaun Ida no Planu Implementasaun, ne’ebé hala’o iha Palm Spring Hotel, Fatuhada, Dili.

Workshop ne’e fó oportunidade ba Estadu-Membru ASEAN sira atu diskute no dezenvolve inisiativa rejionál ida ne’ebé iha objetivu atu responde ba dezafiu mudansa klimátika, desflorestasaun, degradasaun rai no lakon biodiversidade, liuhosi esforsu hamutuk iha kuda ai-horis, restaurasaun floresta no ekosistema.

Iha nia diskursu, 𝐉𝐨𝐬é 𝐕𝐢𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐝𝐞 𝐀𝐫𝐚ú𝐣𝐨,, nu’udar reprezentante Ministru MAPPF no Sekretáriu Estadu Floresta Interinu, hateten katak Timor-Leste sente onra boot tanba adere ba ASEAN nu’udar Estadu-Membru ba dala 11, no kompromete-an atu la’ós de’it simu benefísiu husi kooperasaun rejionál, maibé mós kontribui ativu ba dezenvolvimentu ASEAN ne’ebé pásífiku, reziliente no sustentável.

Nia subliña katak Inisiativa ASEAN ba Kuda Ai-horis Biliaun Ida (OBTGI) sai hanesan resposta koletiva importante husi ASEAN atu hasoru dezafiu mudansa klimátika, desflorestasaun, degradaun rai no lakon biodiversidade.

Tuir nia, Timor-Leste apoia abordajen ne’ebé la limita de’it ba atividade kuda ai-horis, maibé tenke envolve restaurasaun ekosistema, partisipasaun komunidade, jestaun floresta sustentável no monitorizasaun ba tempu naruk. Nia mós enfatiza katak partisipasaun komunidade no utilizasaun solusaun bazeia ba natureza sai elementu importante atu asegura sustentabilidade programa sira.

Sekretáriu Estadu Pekuária mós hateten katak kompromisu Timor-Leste nian iha área ambiente no floresta aliña ho Planu Setoriál Ai-han, Agrikultura no Floresta ASEAN 2026–2030 no Planu Estratéjiku Komunidade Ekonómika ASEAN 2026–2030.

Nia esplika katak floresta la’ós de’it patrimóniu ambientál, maibé mós iha papél importante hanesan fonte ba meius subsisténsia komunidade rurál, agrikultura sustentável, ekoturizmu, empregu verde no dezenvolvimentu ekonómiku ne’ebé reziliente ba klima.

Iha nível nasionál, Timor-Leste kontinua promove prátika agrofloresta tradisionál, inklui sistema kuda kahur, hodi kombina koñesimentu tradisionál ho téknika modernu atu hadi’a sobrevivénsia ai-horis, produtividade rai no sekuestru karbonu.

Tuir Programa Governu Konstitusionál, floresta konsidera hanesan instrumentu importante ba redusaun pobreza no restaurasaun ekolojia. Iha kontestu ida-ne’e, MAPPF estabelese ona viveiru munisípiu permanente haat no viveiru komunitáriu neen, ne’ebé sei ajuda fornese ai-fuan no ai-oan komersiál ba komunidade sira iha territóriu tomak.

Objetivu prinsipál la’ós de’it atu aumenta númeru ai-horis ne’ebé kuda, maibé mós atu asegura katak komunidade sai na’in, partisipa iha manutensaun, monitoriza no hetan benefísiu husi floresta no ai-horis ne’ebé sira kuda.

Iha workshop ne’e, Timor-Leste reafirma prontidaun atu integra rede viveiru nasionál sira iha enkuadramentu implementasaun OBTGI, hamutuk ho Estadu-Membru ASEAN sira, hodi kontribui ba kriasaun floresta ne’ebé saudavel, bacias hidrográfikas ne’ebé protejidu, komunidade ne’ebé forte no rejiaun ASEAN ne’ebé verde, reziliente no prósperu.

Workshop daruak ne’e mós sai oportunidade importante atu haforsa kooperasaun entre Estadu-Membru ASEAN, partilla esperiénsia no dezenvolve planu implementasaun ne’ebé bele tradús kompromisu rejionál kona-ba ambiente no floresta ba asaun konkretu iha kada nasaun.

“𝐓𝐨𝐠𝐞𝐭𝐡𝐞𝐫, 𝐰𝐞 𝐰𝐢𝐥𝐥 𝐠𝐫𝐨𝐰 𝐚 𝐠𝐫𝐞𝐞𝐧𝐞𝐫, 𝐦𝐨𝐫𝐞 𝐫𝐞𝐬𝐢𝐥𝐢𝐞𝐧𝐭 𝐚𝐧𝐝 𝐬𝐮𝐬𝐭𝐚𝐢𝐧𝐚𝐛𝐥𝐞 𝐟𝐮𝐭𝐮𝐫𝐞 𝐟𝐨𝐫 𝐀𝐒𝐄𝐀𝐍”

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus