𝗠𝗜𝗡𝗜𝗦𝗧𝗥𝗨 𝗝𝗨𝗦𝗧𝗜𝗦𝗔 𝗗𝗘𝗟𝗘𝗚𝗔 𝗗𝗜𝗥𝗘𝗧𝗢𝗥-𝗝𝗘𝗥Á𝗟 𝗣𝗢𝗟𝗜́𝗧𝗜𝗞𝗔 𝗝𝗨𝗦𝗧𝗜𝗦𝗔 𝗛𝗢𝗗𝗜 𝗙Ó 𝗣𝗔𝗟𝗘𝗦𝗧𝗥𝗔 𝗞𝗢𝗡𝗔-𝗕Á 𝗔𝗦𝗘𝗦𝗨 𝗕𝗔 𝗝𝗨𝗦𝗧𝗜𝗦𝗔 𝗡𝗢 𝗘𝗦𝗧𝗔𝗗𝗨 𝗗𝗜𝗥𝗘𝗜𝗧𝗨 𝗜𝗛𝗔 𝗧𝗜𝗠𝗢𝗥-𝗟𝗘𝗦𝗧𝗘
Asuntu
𝗠𝗜𝗡𝗜𝗦𝗧𝗥𝗨 𝗝𝗨𝗦𝗧𝗜𝗦𝗔 𝗗𝗘𝗟𝗘𝗚𝗔 𝗗𝗜𝗥𝗘𝗧𝗢𝗥-𝗝𝗘𝗥Á𝗟 𝗣𝗢𝗟𝗜́𝗧𝗜𝗞𝗔 𝗝𝗨𝗦𝗧𝗜𝗦𝗔 𝗛𝗢𝗗𝗜 𝗙Ó 𝗣𝗔𝗟𝗘𝗦𝗧𝗥𝗔 𝗞𝗢𝗡𝗔-𝗕Á 𝗔𝗦𝗘𝗦𝗨 𝗕𝗔 𝗝𝗨𝗦𝗧𝗜𝗦𝗔 𝗡𝗢 𝗘𝗦𝗧𝗔𝗗𝗨 𝗗𝗜𝗥𝗘𝗜𝗧𝗨 𝗜𝗛𝗔 𝗧𝗜𝗠𝗢𝗥-𝗟𝗘𝗦𝗧𝗘
Data Publica
08 Sep 2026
Descrisaun
𝗗Í𝗟𝗜, 𝗠𝗝 — 𝗞𝗶𝗻𝘁𝗮-𝗳𝗲𝗶𝗿𝗮, 𝟬𝟯 𝗦𝗲𝘁𝗲𝗺𝗯𝗿𝘂 𝟮𝟬𝟮𝟲, Ministru Justisa, Dr. Sérgio de Jesus Fernandes da Costa Hornai, delega Diretor-Jerál Polítika Justisa (DJPJ), Dr. Nelinho Vital, reprezenta Ministériu Justisa hodi fó palestra ho tema “Asesu ba Justisa no Estadu Direitu iha Timor-Leste”, iha Otel Novo Turismo, Lecidere, Díli, iha eventu estudu komparativu husi nasaun IÉMEN mai Timor-Leste no organiza husi g7+.
Iha sesaun ne’e, Diretor-Jerál Polítika Justisa, aborda aspetu importante sira kona-ba sistema justisa iha Timor-Leste, inklui prinsipiu Estadu Direitu, asesu ba justisa, igualdade iha oin lei, no importánsia atu hametin instituisaun judisiál ne’ebé independente, efetiva no asesível ba sidadaun hotu.
Semináriu ne’e, organiza hosi G7+ ho objetivu hodi fahe no aprofunda entendimentu kona-ba asesu ba justisa no Estadu Direitu iha Timor-Leste, liuhusi vizita-estuda ne’ebé fó atensaun ba relasaun entre sistema justisa formál no sistema justisa informál.
Iha apresiasaun kona-ba sistema justisa informál, Dr. Nelinho Vital enfatiza katak prátika justisa tradisionál sira tenke aliña ho Konstituisaun RDTL no padraun direitus umanus internasionál. Mekanizmu justisa informál iha Timor-Leste, inklui Tara Bandu, Lisan, Nahe Biti Boot no papel lideransa lokál, kontinua iha importánsia boot ba komunidade, liuliu iha prosesu rezolusaun disputa lokál.
Maski nune’e, prátika tradisionál hirak-ne’e tenke respeita direitu fundamentál no la bele kontra ho protesaun legál ne’ebé Konstituisaun no lei garante ba sidadaun hotu. Sesaun ne’e mós fó atensaun ba barreira prinsipál sira ne’ebé bele limita asesu komunidade ba justisa, inklui kustu servisu jurídiku, izolamentu jeográfiku, barreira língua, asesu limitadu ba informasaun no kompleksidade ne’ebé mosu husi pluralizmu jurídiku.
Iha kontestu ida-ne’e, Defensoria Públika iha papel importante hodi asegura asisténsia jurídika gratuitu ba komunidade vulnerável no sidadaun sira ho rendimentu ki’ik. Esforsu sira atu aumenta asesu ba servisu jurídiku iha munisípiu sira mós kontinua sai prioridade importante iha dezenvolvimentu sistema justisa ne’ebé inkluzivu.
Atensaun espesífika mós fó ba asuntu sira kona-ba direitu feto, violénsia doméstika, rai no propriedade, no igualdade jéneru, ho énfaze ba nesesidade atu asegura katak servisu justisa asesível, efetivu no responde ba nesesidade sidadaun hotu, sein diskriminasaun.
Diskusaun ne’e reafirma katak koordenasaun entre ajente sira iha sistema justisa formál no informál, kumprimentu padraun direitus umanus, dezenvolvimentu kapasidade institusionál, responsabilizasaun no partisipasaun komunidade mak elementu essensiál sira hodi harii sistema justisa ne’ebé asesível, inkluzivu, efetivu no bazeia ba direitu iha Timor-Leste.
Atividade ne’e sai oportunidade importante atu promove diálogu no partilla esperiénsia kona-ba dezenvolvimentu sistema justisa iha Timor-Leste, liuliu iha esforsu hametin asesu ba justisa no Estadu Direitu.
Galeria
Video
Laiha Video
Dokumentus
Laiha Dokumentus