𝐕𝐢𝐬𝐞-𝐏𝐌 𝐥𝐨𝐤𝐞 𝐄𝐧𝐤𝐨𝐧𝐭𝐫𝐮 𝐌𝐢𝐧𝐢𝐬𝐭𝐞𝐫𝐢𝐚́𝐥 𝐄𝐬𝐭𝐫𝐚𝐭𝐞́𝐣𝐢𝐚 𝐍𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐌𝐞𝐧𝐮𝐬 𝐃𝐞𝐳𝐞𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐢𝐝𝐮 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐡𝐨𝐝𝐢 𝐡𝐚𝐦𝐞𝐭𝐢𝐧 𝐞𝐬𝐭𝐫𝐚𝐭é𝐣𝐢𝐚 𝐤𝐨𝐦𝐮𝐧 𝐛𝐚 𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐤𝐥𝐢𝐦á𝐭𝐢𝐤𝐚

09 Sep 2026
Press Release Image
Asuntu

𝐕𝐢𝐬𝐞-𝐏𝐌 𝐥𝐨𝐤𝐞 𝐄𝐧𝐤𝐨𝐧𝐭𝐫𝐮 𝐌𝐢𝐧𝐢𝐬𝐭𝐞𝐫𝐢𝐚́𝐥 𝐄𝐬𝐭𝐫𝐚𝐭𝐞́𝐣𝐢𝐚 𝐍𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐌𝐞𝐧𝐮𝐬 𝐃𝐞𝐳𝐞𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐢𝐝𝐮 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐡𝐨𝐝𝐢 𝐡𝐚𝐦𝐞𝐭𝐢𝐧 𝐞𝐬𝐭𝐫𝐚𝐭é𝐣𝐢𝐚 𝐤𝐨𝐦𝐮𝐧 𝐛𝐚 𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐤𝐥𝐢𝐦á𝐭𝐢𝐤𝐚

Data Publica

09 Sep 2026

Descrisaun

𝟎𝟑 𝐒𝐞𝐭𝐞𝐦𝐛𝐫𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔

==============

Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Dato' Seri Francisco Kalbuadi Lay, loke ofisialmente Enkontru Ministeriál kona-bá Estratéjia Nasaun Menus Dezenvolvidu sira, ka Least Developed Countries (LDCs), iha Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun, Praia dos Coqueiros, Díli, Kinta, 03 Setembru 2026.

Iha intervensaun, Vise-Primeiru-Ministru simu ho laran-kontente ministru, delegadu no partisipante sira, no subliña katak, enkontru ida-ne'e hala’o iha momentu importante ba LDC sira, ne'ebé hamutuk kompostu husi nasaun 44 ho populasaun hamutuk besik ema biliaun 1,22.

Vise-Primeiru-Ministru hateten katak, maske kontribuisaun LDC sira ba krize klimátika globál ki'ik liu, nasaun sira-ne'e kontinua sai hanesan grupu ne'ebé vulnerável liu ba impaktu mudansa klimátika. Timor-Leste rasik enfrenta dezafiu hanesan degradasaun tasi-ibun, presaun ba agrikultura no seguransa ai-han, eventu meteorolójiku ekstremu no risku dezastre ne'ebé aumenta. Dezafiu sira-ne'e afeta diretamente povu, ekonomia no prosesu dezenvolvimentu nasionál.

“Tanba ne'e, ita tenke atua agora, hamutuk no ho urjénsia, atu hametin ita-nia estratéjia komún no asegura katak realidade no prioridade LDC sira nian reflete tomak iha ajenda klimátika globál,” hateten Vise-Primeiru-Ministru.

Iha diskursu ne'e, Vise-Primeiru-Ministru subliña katak, maske komunidade internasionál halo progresu iha mobilizasaun finansiamentu klimátiku, LDC sira barak nafatin hasoru obstákulu boot atu asesu ba rekursu sira-ne'e. Obstákulu sira inklui prosedimentu ne'ebé komplikadu, kapasidade institusionál ne'ebé limitadu no asesu ne'ebé menus ba teknolojia no koñesimentu téknika.

“Priviléjiu, ksolok-boot, prazer, hodi Governu no povu Timor nia naran atu simu ho laran-kontente ita-boot sira hotu iha Dili ba Estratéjia Menus Dezenvolvidu (LDC) no Enkontru Ministeriál importante ida-ne'e. Grupu Nasaun Menus Dezenvolvidu (LDC) halibur nasaun 44 no ema maiz ou menus biliaun 1.22. Maibé, ita-nia nasaun sira nafatin entre sira ne'ebé vulnerável liu ba mudansa klimátika, enkuantu kontribui menus liu ba krize klimátika globál. Timor-Leste fahe vulnerabilidade sira-ne'e barak, inklui degradasaun tasi-ibun, presaun ba agrikultura no seguransa ai-han, eventu meteorolójiku estremu sira no risku dezastre sira ne'ebé aumenta. Dezafiu sira ne’e afeta diretamente ba ita-nia povu, ekonomia no dezenvolvimentu.

Tanba ne’e, enkontru ne’e mosu iha tempu importante ida. Ita iha responsabilidade fahe atu hametin ita-nia estratéjia komún no asegura katak realidade no prioridade sira hosi LDC sira reflete tomak iha ajenda klimátika globál. Ita tenke atua agora, hamutuk no ho urjénsia. Komunidade internasionál halo ona progresu iha mobilizasaun finansiamentu klimátiku.

Maibé, Nasaun Menus Dezenvolvidu (LDCs) barak sei hasoru nafatin barreira sira atu asesu ba rekursu sira-ne'e, inklui prosedimentu sira ne'ebé kompleksu, kapasidade institusionál ne'ebé limitadu, teknolojia no skill téknika ne'ebé la sufisiente. Tanba ne'e ita tenke haree liu fali finansiamentu klimátiku hira maka disponível no mós husu: Oinsá maka ida-ne'e entrega? Sé maka lidera ida-ne'e? Sé maka na'in? No hametin kapasidade nasionál ka lae?

Ba Timor-Leste, Investimentu Klimátiku sira tenke hatán ba prioridade, estratéjia no objetivu dezenvolvimentu nasionál sira. Instituisaun nasionál sira tenke lidera dezeñu, koordenasaun, implementasaun no fiskalizasaun ba programa sira kona-bá klima, enkuantu parseiru internasionál sira fornese finansa komplementár, koñesimentu, teknolojia no skill. Bainhira apropriadu, finansiamentu klimátiku tenke aliña ho no entrega liuhosi sistema nasionál sira ba planeamentu, orsamentasaun, aprovizionamentu, jestaun finanseira, monitorizasaun, auditoria no relatóriu.

Prinsípiu sira-ne'e labele kompromete. Sira la'ós kona-bá hamenus kooperasaun internasionál ka responsabilizasaun. Sira kona-bá harii parseria sira ne'ebé metin liu ne'ebé reforsa instituisaun nasionál sira, dezenvolve kapasidade ne'ebé dura, evita sistema paralelu sira ne'ebé la nesesáriu no permite nasaun sira atu lidera sira-nia dezenvolvimentu rasik ne'ebé reziliente ba klima. Finansa klimátika mós tenke apoia transferénsia koñesimentu no teknolojia.

Ba LDC sira, ida-ne'e tenke signifikadu liu fali lori teknolojia ba ita-nia nasaun sira. Ita-nia ema no instituisaun sira mós tenke hetan koñesimentu no abilidade atu uza, mantein, adapta no hadi'a teknolojia sira-ne'e. Importante hanesan maka transparénsia no governasaun di'ak. Finansa klimátika tenke sai transparente hosi alokasaun no implementasaun to'o ba gastu no rezultadu sira. Ita presiza hatene iha ne'ebé maka rekursu sira aloka, oinsá sira uza no rezultadu saida maka sira hetan. Ikus mai, susesu labele sukat de'it ho montante osan ne'ebé maka kompromete ka gasta. Ida-ne'e tenke sukat liuhosi se finansiamentu klimátiku kria instituisaun sira ne'ebé forte liu, kapasidade nasionál ne'ebé boot liu, koñesimentu no teknolojia ne'ebé di'ak liu, komunidade sira ne'ebé reziliente liu no dezenvolvimentu sustentável.

Enkontru ida ne’e tenke tulun ita atu hakbesik ba Konferénsia do Partido 31 (COP) ho lian ne’ebe klaru, ambisiozu no unidu. Primeiru, finansiamentu klimátiku tenke sai nafatin sentru ba ita-nia prioridade sira. Ita presiza finansa ne'ebé adekuadu, previzível, asesivel no responde ba nesesidade LDC nian. Ita mós tenke hametin adaptasaun, avansa Objetivu Globál kona-bá Adaptasaun, mantein ambisaun mitigasaun no asegura katak tranzisaun justu reflete sirkunstánsia no nesesidade dezenvolvimentu LDCs nian.

Ita tenke kontinua avansa ita-nia prioridade sira kona-bá lakon no estragu, dezenvolvimentu no transferénsia teknolojia, kapasitasaun, transparénsia, agrikultura, jéneru no Artigu 6. Segundu, ita-nia estratéjia tenke bazeia ba siénsia no implementasaun. Mantein objetivu 1.5°C iha alkanse sai nafatin krítiku, partikularmente ba nasaun sira ne'ebé vulnerável.

Maibé kompromisu sira tenke tradús ba asaun liuhosi Planu Adaptasaun Nasionál sira, instituisaun sira ne'ebé forte liu, finansa ne'ebé asesível, teknolojia sira ne'ebé apropriadu no kapasitasaun ne'ebé sustentável. Terseiru, ita tenke hametin ita-nia lian polítika koletiva. Mudansa klimátika iha ligasaun ba beibeik ho komérsiu, saúde, tasi, foho, migrasaun no dezenvolvimentu. Tanba ne’e Grupu LDC tenke hametin parseria estratéjiku sira no asegura katak ita-nia prioridade sira rona iha negosiasaun COP31 tomak no Ajenda Asaun. Ikus liu, enkontru ida-ne’e tenke hato’o mandatu ministeriál ida ne’ebé klaru no forte, hodi tradús ita-nia diskusaun sira ba prioridade prátika no mensajen polítika komún sira.

Susesu husi enkontru ida ne’e sei sukat la’ós deit husi ita-nia diskusaun, maibé husi forsa husi estratejia ne’ebe ita lori ba oin. Ita-nia mensajen tenke klaru, Finansa klimátika tenke hametin nasaun sira, la'ós kria dependénsia. Ida-ne'e tenke transfere koñesimentu no teknolojia, no ida-ne'e tenke transparente no responsabiliza. Finansiamentu internasionál ba klima labele finansia de'it projetu sira iha LDC sira. Ida-ne'e tenke hametin LDC sira atu lidera, jere no sustenta sira nia dezenvolvimentu rasik ne'ebé reziliente ba klima. Ida ne’e mak parseria ne’ebé ita presiza, solidariedade internasionál ne’ebé hametin propriedade nasionál, lideransa no kapasidade.

Ha'u dezeja ba ita-boot hotu deliberasaun sira ne'ebé produtivu no konstrutivu. Atu ita nia diskusaun sira iha ne’e iha Timor-Leste lori ba pozisaun LDC ne’ebé forte no unidu ba COP31 ida ne’ebé avansa justisa klimátika, proteje komunidade vulnerável sira no apoia dezenvolvimentu sustentável iha Nasaun Menus Dezenvolvidu hotu-hotu. Ita-nia povu labele tahan tan atrazu. Sira hein lideransa, solidariedade no asaun. Obrigado, no benvindu dala ida tan mai Timor-Leste,”deklara Vise-PM, MKAE no MTA.

Kategoria LDC estabelese husi Nasoins Unidas (ONU) iha tinan 1971 atu identifika nasaun sira ne'ebé hasoru dezafiu boot iha: Rendimentu per kapita; Saúde no edukasaun; Vulnerabilidade ekonómika no ambientál. Meta prinsipál hodi harii LDC mak atu dada apoiu internasionál no asisténsia espesiál ba nasaun sira ne'ebé vulnerável no kbiit ekonomia sei fraku liu iha mundu. Timor-Leste mós tama iha lista LDC, no tama ofisialmente iha kategoria ne'e dezde tinan 2003.

See less

Galeria

Laiha Imajen iha Galeria

Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus