𝐓𝐈𝐌𝐎𝐑-𝐋𝐄𝐒𝐓𝐄 𝐍𝐎 𝐈𝐍𝐃𝐎𝐍É𝐙𝐈𝐀 𝐇𝐀𝐌𝐄𝐓𝐈𝐍 𝐊𝐎𝐎𝐏𝐄𝐑𝐀𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐁𝐀 𝐑𝐄𝐅𝐎𝐑𝐌𝐀 𝐒𝐈𝐒𝐓𝐄𝐌𝐀 𝐊𝐎𝐍𝐓𝐀𝐁𝐈𝐋𝐈𝐃𝐀𝐃𝐄 𝐍𝐎 𝐉𝐄𝐒𝐓𝐀𝐔𝐍 𝐅𝐈𝐍𝐀𝐍𝐒𝐀𝐒 𝐏Ú𝐁𝐋𝐈𝐊𝐀𝐒

14 Sep 2026
Press Release Image
Asuntu

𝐓𝐈𝐌𝐎𝐑-𝐋𝐄𝐒𝐓𝐄 𝐍𝐎 𝐈𝐍𝐃𝐎𝐍É𝐙𝐈𝐀 𝐇𝐀𝐌𝐄𝐓𝐈𝐍 𝐊𝐎𝐎𝐏𝐄𝐑𝐀𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐁𝐀 𝐑𝐄𝐅𝐎𝐑𝐌𝐀 𝐒𝐈𝐒𝐓𝐄𝐌𝐀 𝐊𝐎𝐍𝐓𝐀𝐁𝐈𝐋𝐈𝐃𝐀𝐃𝐄 𝐍𝐎 𝐉𝐄𝐒𝐓𝐀𝐔𝐍 𝐅𝐈𝐍𝐀𝐍𝐒𝐀𝐒 𝐏Ú𝐁𝐋𝐈𝐊𝐀𝐒

Data Publica

14 Sep 2026

Descrisaun

𝐃Í𝐋𝐈-𝟑𝟏 𝐀𝐠𝐨𝐬𝐭𝐮 𝐭𝐨’𝐨 𝟒 𝐒𝐞𝐭𝐞𝐦𝐛𝐫𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟔,

Ministériu Finansas Timor-Leste ho parseiru Indonézia reafirma importánsia atu kontinua hametin kooperasaun no troka esperiénsia iha área reforma sistema kontabilidade no jestaun finansas públikas, ho objetivu atu dezenvolve sistema ne’ebé kredível, efetivu, sustentável no ajusta ho nesesidade nasaun Timor-Leste.

Mensajen ida-ne’e sai nu’udar pontu importante iha diskursu S.E Vise-Ministra Finansas Timor-Leste, Sra. Regina de Jesus de Sousa, no hato’o apresiasaun ba Ministériu Finansas Governu Repúblika Indonézia ba amizade, kooperasaun no apoiu tékniku ne’ebé kontinua fó ba Timor-Leste.

Governante ne’e apresia prezensa espesialista konselleiru tékniku husi Indonézia ne’ebé prontu atu fahe koñesimentu, esperiénsia no kompeténsia, ne’ebé konsidera nu’udar manifestasaun konkreta husi relasaun besik entre nasaun rua no kompromisu hamutuk atu hametin jestaun finansas públikas iha Timor-Leste.

Vise-Ministra subliña katak reforma kontabilidade la’ós de’it kona-ba mudansa ba padraun, prosedimentu ka sistema tékniku, maibé sai parte fundamentál husi esforsu atu hametin governasaun governamentál.

Sistema kontabilidade ne’ebé kredível, sei permite Governu produz informasaun finanseira ne’ebé loos, fiável no pontuál, hodi hametin transparénsia no akontabilidade, hasa’e kualidade jestaun rekursu públiku no apoia tomada desizaun ne’ebé di’ak liután.

Timor-Leste presiza harii sistema kontabilidade ne’ebé kredível, konsistente, sustentável no tuir nesesidade nasionál, atu bele apoia jestaun finansas públikas no, iha tempu hanesan, fornese baze apropriada ba relatóriu finanseiru iha setór privadu.

Reforma presiza iha dalan ne’ebé klaru no realista atu implementa padraun kontabilidade apropriadu, no hametin ligasaun ho área importante sira seluk, inklui tributasaun, ativu Estadu, parseria entre governu no setór privadu, no jestaun dívida públika.

Setór privadu, presiza harii kuadru kontabilidade ne’ebé ajusta ho kontestu nasionál Timor-Leste, nafatin refere ba padraun internasionál relevante no aprende husi esperiénsia no prátika di’ak husi nasaun seluk.

Vise-Ministra subliña katak adosaun padraun kontabilidade de’it seidauk suficiente “𝐏𝐚𝐝𝐫𝐚𝐮𝐧 𝐟ó 𝐝𝐢𝐫𝐞𝐬𝐚𝐮𝐧, 𝐦𝐚𝐢𝐛é 𝐢𝐦𝐩𝐥𝐞𝐦𝐞𝐧𝐭𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐦𝐚𝐤 𝐟ó 𝐬𝐢𝐠𝐧𝐢𝐟𝐢𝐤𝐚𝐝𝐮. Prinsípiu ida-ne’e subliña katak susesu reforma la bele sukat de’it husi estabelesimentu formál ba padraun, maibé tenke haree ba nia implementasaun efetiva no konsistente iha prátika.

Iha fatin hanesan Vise-Ministra Finansas konvida Governu Indonézia atu habelar apoiu no kooperasaun iha área auditoria interna, inklui hasa’e kapasidade auditór sira, dezenvolve metodologia auditoria ne’ebé bazeia ba risku no hametin sistema kontrolu internu governu.

Nia subliña katak auditoria interna la’ós de’it atu deteta sala depois de problema akontese, maibé nu’udar instrumentu importante atu prevene risku, hadi’a prosesu no asegura katak rekursu públiku uza ho efetivu no responsabilidade.

Kooperasaun entre Timor-Leste no Indonézia iha área ne’e estabelese ona husi tinan 2023. Iha inísiu, kooperasaun foka ba reforma no padraun kontabilidade, no depois habelar ba área tributasaun, jestaun ativu, parseria públiku-privada (PPP) no área estratéjika seluk.

Nune’e mós reprezentante KBRI-Timor-Leste, Sra. Banga Malega, fó énfaze ba importánsia kooperasaun entre Indonézia no Timor-Leste atu apoia dezenvolvimentu institusionál no hadi’a jestaun finansas públikas.

Iha nia diskursu subliña katak sistema kontabilidade ne’ebé di’ak importante atu produz informasaun finanseira ne’ebé fiável no apoia jestaun governamentál. Reforma ne’e, tuir mensajen ne’ebé hato’o, la bele limita de’it ba adosaun padraun ka regra, maibé presiza asegura implementasaun efetiva iha prátika.

Transparénsia, akontabilidade no boa governasaun mós sai prinsipiu importante iha prosesu reforma, hamutuk ho nesesidade atu hasa’e kapasidade rekursu umanu liuhosi formasaun, troka esperiénsia no asisténsia téknika.

Kooperasaun téknika ho Indonézia bele fó oportunidade ba Timor-Leste atu aprende husi esperiénsia no prátika ne’ebé Indonézia dezenvolve ona. Maibé, reforma presiza implementa ho maneira graduál, sustentável no ajusta ho kondisaun Timor-Leste.

Sra. Banga Malega, mós hatudu kompromisu atu kontinua kooperasaun no apoiu entre parte Indonézia no Timor-Leste, hodi kontribui ba instituisaun públika ne’ebé forte, transparente, responsável no efetivu.

Entretantu, Vise-Diretór Finansas PKN STAN, Sr. Mediya, fó énfaze ba importánsia kooperasaun entre Ministériu Finansas Timor-Leste, Ministériu Finansas Indonézia no PKN STAN atu apoia dezenvolvimentu kapasidade no reforma iha área jestaun finansas públikas.

Sr. Mediya, hato’o katak kooperasaun ne’e la’ós de’it kona-ba troka koñesimentu, maibé mós fahe esperiénsia prátika ne’ebé bele ajuda Timor-Leste dezenvolve sistema ne’ebé apropriadu ho nia nesesidade.

PKN STAN hatudu prontidaun atu kontinua kontribui liuhosi edukasaun, formasaun, asisténsia téknika no troka koñesimentu entre profisionál no instituisaun sira.

Dezenvolvimentu kapasidade rekursu umanu hetan énfaze importante, tanba reforma sistema presiza apoiu husi rekursu umanu ne’ebé iha koñesimentu no kompeténsia atu implementa mudansa sira ho efetivu.

Sr. Mediya, subliña importánsia atu aprende hamutuk no buka solusaun hamutuk. Esperiénsia Indonézia bele sai referénsia no fonte aprendizajen ba Timor-Leste, maibé aplikasaun presiza nafatin konsidera kontestu no kondisaun Timor-Leste rasik.

Liuhosi kooperasaun ne’ebé kontinua, Timor-Leste no Indonézia espera bele hametin kapasidade institusionál, sistema kontabilidade, auditoria no jestaun finansas públikas, hodi suporta transparénsia, akontabilidade, boa governasaun no sustentabilidade reforma iha timor-leste.

Atividade kontinuasaun serbisu reforma jestaun finansas públika ne’e hala’o durante semana ida iha sala auditorium Ministériu Finansas no hetan prezensa masimu husi Jestor no funsionáriu Ministériu Finansas Timor-Leste liuhusi Diresaun Jerál Tezouru, Autoridade Tributária, Diresaun Jerál Jestaun Patrimoniu Estadu nomós Diresaun Jerál Mobilizasaun Rekursu Externu.

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus