𝐒𝐄𝐅- 𝐇𝐚𝐫𝐞𝐞 𝐃𝐢𝐫𝐞𝐭𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐊𝐨𝐧𝐝𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐁𝐢𝐛𝐢 𝐑𝐮𝐬𝐚 𝐈𝐡𝐚 𝐈𝐥𝐥𝐚 𝐉𝐚𝐜𝐨, 𝐓𝐮𝐭𝐮𝐚𝐥𝐚,𝐌𝐮𝐧𝐢𝐬𝐢́𝐩𝐢𝐮 𝐋𝐚𝐮𝐭𝐞́𝐦

15 Sep 2026
Press Release Image
Asuntu

𝐒𝐄𝐅- 𝐇𝐚𝐫𝐞𝐞 𝐃𝐢𝐫𝐞𝐭𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐊𝐨𝐧𝐝𝐢𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐁𝐢𝐛𝐢 𝐑𝐮𝐬𝐚 𝐈𝐡𝐚 𝐈𝐥𝐥𝐚 𝐉𝐚𝐜𝐨, 𝐓𝐮𝐭𝐮𝐚𝐥𝐚,𝐌𝐮𝐧𝐢𝐬𝐢́𝐩𝐢𝐮 𝐋𝐚𝐮𝐭𝐞́𝐦

Data Publica

15 Sep 2026

Descrisaun

Tutuala, 08 Setembru 2026|| 𝐒𝐮𝐚 𝐄𝐱𝐜𝐞𝐥𝐞̂𝐧𝐜𝐢𝐚 𝐒𝐞𝐜𝐫𝐞𝐭𝐚́𝐫𝐢𝐨 𝐝𝐞 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐨 𝐝𝐚𝐬 𝐅𝐥𝐨𝐫𝐞𝐬𝐭𝐚𝐬 𝐄𝐧𝐠. 𝐅𝐞𝐫𝐧𝐚𝐧𝐝𝐢𝐧𝐨 𝐕𝐢𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐝𝐚 𝐂𝐨𝐬𝐭𝐚, 𝐒.𝐇𝐮𝐭 hamutuk ho Administrador Postu Administrativu Tutuala Sr.Carlito Pereira no Akompañia husi Xefe Dept. de Conservação de Flora e Fauna Sr. Pedro Pinto, inklui Corpu Guarda Floresta sira hotu, Haree Diretamente Kondisaun Bibi Rusa sira iha Illa Jaco, Postu Adm. Tutuala, Munisípiu Lautém.

Sua Excelência Secretário de Estado das Florestas Eng. Fernandino Vieira da Costa, S.Hut, hala'o inspeksaun direta hodi hare ba kondisaun bibi-rusa no ekosistema naturál iha Ilha Jaco, Inspeksaun ne'e importante tebés atu avalia impaktu husi fenómenu klimatiku El Niño, ne'ebe bele provoka tempu bailoron naruk ho udan menus, temperatura sae no rai sai manas no maran iha illa Jaco Suco Tutuala, Posto Administrativo Tutuala, Munisípiu Lautém.

Husi mudansa klimatika temporáriu hanesan EI Niño bele afeta diretamente disponibilidade rekursu naturál ba fauna. Bainhira temperatura áas no precipitasaun menus, vegetasaun bele sai maran no produsaun ai-han naturál ba bibi-rusa komesa menus. Situasaun ida-ne'e bele aumenta risku ba: Menus disponibilidade ai-han no bee, kondisaun fisiku no saúde bibi-rusa komesa tun, Kompetisaun entre animal sira ba rekursu naturál ai han komesa iha, Aumentu risku mortalidade liu-liu ba animal ne'ebé vulnerável no Degradasaun vegetasaun no ekosistema, tanba presáun klimatika.

Hodi antisipa situasaun sira ne'e Sua Excelênsia Secretario de Estado das Florestas orienta ba Guarda Florestas estaka atu kontinua nafatin fornese ai han ne'ebé fornese husi valu sere, Suco Tutuala no Suco Mehara, Posto Administrativo Tutuala, Munisípiu Lautém.

Inspeksaun ne'e iha objetivu prinsipál atu:

1. Avalia kondisaun populasaun bibi-rusa, inklui saúde, númeru, movimentu no kondisaun fisiku

2. Monitoriza disponibilidade ai-han naturál, hanesan ai-horis, du'ut no vegetasaun seluk ne'ebe importante ba fauna.

3. Avalia kondisaun habitat no ekosistema, atu deteta área ne'ebé afetadu liu husi no temperatura aas.

4. Prepara medida emerjénsia no mitigasaun, bainhira hetan indikasaun katak fauna hahú sofre tanba menus ai-han no bee.

Bazeia ba rezultadu inspeksaun, Diresaun Nasional Conservasaun das Florestas Dezenvolvimento Eco-Turismu, Direcção Geral das Florestas bele prepara planu kontinjénsiz atu responde ba situasaun emerjénsia. Medida sira bele inklui fornecimentu suplementar ai-har no bee iha kondisaun emerjénsia, proteksaun rigoróza ba habitat no hametin monitorizasaun iha periodu tuir mai

Importánsia ba Konservasaun

Atividade inspeksaun husi Secretario de Estado das Florestas hatudu katak Governu Timor-Leste iha responsabilidade importante atu proteje biodiversidade no ekosistema vulneravel sira.

Ilha Jaco iha valór ekolójiku importante tanba iha biodiversidade no habitat natural ne'ebe presiza jestaur sustentável ne'ebẻ sai hanesan Parke Nasional Nino Konis Santana ne'ebe registo sai Man and the Biosphere (MAB) iha organizasaun Mundiál UNESCO.

Liu husi kooperasaun entre Sekretaria de Estadu das Florestas, Diresaun Geral das Florestas no autoridade lokal, resposta ba impaktu El Niño bele sai integradu, bazeia ba evidensia sientifika nc orientadu ba konservasaun longu prazu.

Inspeksaun ba kondisaun bibi-rusa iha Ilha Jaco la'ós deit atividade observasaun ordinariu, maibe parte husi jestaun adaptativu ba mudansa klimatika. Fenomenu El Niño hatudu nesesidade atu hametin sistema monitorizasaun fauna konservasaun habitat no preparasaun medida emerjénsia.

Ho nune'e, Secretario de Estado das Florestas servisu hamutuk ho autoridade lokal no Diresaur Geral das Florestas importante atu garante katak bibi-rusa, biodiversidade no ekosistema Iha Jacc kontinua protejidu no reziliente hasoru impaktu husi mudansa klimatika.

Iha fatin hanesan intervensaun husi Administrador Postu Administrativu Tutuala Sr.Carlito Pereira, Agradese ba Sua Excelencia SEF ninia vizita imediata tuun diretamente hodi haree situasaun no kondisaun Bibi rusa sira iha illa Jaco,

"Emprinsipiu iha koperasaun servisu ne’ebé mak diak hodi servisu hamutuk hodi fornese ai-han ba ita nia bibi rusa sira tanba dadaun ne’e kondisaun bibi rusa iha Illa Jaco ne’e barak liu duke tinan kotuk" dehan Adm. Postu. Tutuala.

Ami Aútoridade Lokál, no Funsionáriu sira ne’ebé tau matan ba Bibi Rusa hanesan Corpu Guarda Floresta sira kontinua servisu hamutuk tau matan nafatin ba ba Bibi rusa sira illa Jaco nune’e labele mate tanba hahan no be’e.

Bee husi tasi been ba bee mos ne’ebé fornese ba Bibi rusa sira ne’e sufsiente hela no ai-tahan sira ne’ebé lori husi área argoritmu ai-tahan husi Bafo Kay Rala, no ai tahan sira ne’ebé bibi rusa han ne’e kontinua fornese mai iha Illa Jaco hodi fo han nafatin ba bibi rusa sira iha Illa Jaco.

Tanba iha kooperasaun servisu ne’ebé diak tebe-tebes, ho vizita Sua Excelencia SEF nian mai to fatin hodi hare rasik para atu fo apoiu tomak mobiliza hahan sira ne’ebé lori mai husi rai boot. Administrador ne’e mós informa katak dadaun ne’e la iha bibi rusa ida mate tanba hahan no bee la iha, tanba durante ne’e hahan no bee sei sufsiente.

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus