SEI HO UN-WOMEN ENSERA FORMASAUN HASA’E KAPASIDADE: LIDERANSA TRANSFORMATIVU BA IGUALDADE JÉNERU BA OFISIÁL SEI.

16 Sep 2026
Press Release Image
Asuntu

SEI HO UN-WOMEN ENSERA FORMASAUN HASA’E KAPASIDADE: LIDERANSA TRANSFORMATIVU BA IGUALDADE JÉNERU BA OFISIÁL SEI.

Data Publica

16 Sep 2026

Descrisaun

Dili, 08-09-2026__Diretora Nasionál Dezenvolvimentu Igualdade Jéneru (DNDIJ-SEI), Sra. Olga da Costa Monteiro hamutuk ho Xefe UN-Women Interina, Sra. Lumena Freitas, hala’o Enseramentu Formasaun Hasa’e Kapasidade: Lideransa Transformativu ba Igualdade Jéneru ba Ofisiál SEI, ne’ebé mak realiza husi SEI no servisu hamutuk ho UN-WOMEN durante loron lima, iha Salaun Maria Goreti-SEI Caicoli, Dili.

Diretora Nasionál Dezenvolvimentu Igualdade Jéneru (DNDIJ-SEI), Sra. Olga da Costa Monteiro, reprezenta SEI iha nia intervensaun ba sesaun enseramentu nian hatete, ba dahuluk hakarak hato’o agradeseimentu boot ba ema hotu ne’ebé kontribui ba susesu Treinamentu ba Treinadór (Training of Trainers – 😭) kona-ba Lideransa Transformativa ba Igualdade Jéneru. Durante loron semana ida, ita boot sira hotu hamutuk aprende, diskute no reflete kona-ba oinsá ita bele sai lider ne’ebé inkluzivu, responsavel no kometidu ba promosaun igualdade jéneru.

Treinamentu ida-ne’e la'ós de’it aumenta itaboot sira nia koñesimentu tékniku, maibé mos haforsa itaboot sira nia abilidade iha lideransa, komunikasaun, fasilitasaun, advokasia no tomada desizaun. Liuhusi aprendizajen ne’ebé hetan durante seman ida nee nia laran, itaboot sira agora iha responsabilidade atu aplika koñesimentu ne’e hetan, iha ambiente servisu no partilla ho kolega sira nebe seidauk hetan oportunidade hanesan nee.

Hau hakarak agradese espesialmente ba UN Women liu husi Maun Dario no Maun Jerry ba apoiu tékniku no kooperasaun ne’ebé di’ak tebes. Kooperasaun ida-ne’e hatudu katak liuhusi parseria forte, ita bele hametin kapasidade institusionál no promove mudansa positivu ba sosiedade.

Ba partisipante sira hotu, sertifikadu ne’ebé simu ohin la'ós de’it rekonesimentu ba ita nia partisipasaun, maibé mos kompromisu ida atu kontinua sai agenti mudansa. Hau encoraja itaboot sira atu kontinua replika no fahe koñesimentu ne’ebé ita hetan, hodi kontribui ba governasaun ne’ebé di’ak, partisipasaun inkluziva no igualdade jéneru iha nivel hotu-hotu.

Antes atu remata hau hakarak hato’o obrigadu wa’in ba ekipa husi Dept Politka (Xefe ho ekipa), fasilitadór sira tanba sira nia esforsu durante treinamentu ida-ne’e. Hau espera katak rezultadu no aprendizajen ne’ebé hetan sei sai baze forte ida atu kontinua promove lideransa transformativa no igualdade jéneru iha Timor-Leste.

Antes de taka programa ida-ne’e, hau hakarak husik mensajen motivasaun ida ba ita hotu.

“Lideransa transformativa hahú husi mudansa iha an rasik. Antes de transforma ema seluk, ita tenke aprende atu reflete, rona no hadi’a an rasik. Lider ne’ebé di’ak la de’it hateten ou koalia konaba dalan, maibé mos la’o iha dalan ne’e.”

“Formadór ida nia knaar la’ós de’it atu hato’o informasaun. Formadór di’ak ida inspira ema seluk atu aprende, pensa kritiku no toma asaun. Ema bele haluha buat ne’ebé ita hatete ou hatoo, maibé sei la haluha maneira ne’ebé ita halo sira sente valorizadu no motivadu.”

Iha fatin hanesan, Xefe UN-WOMEN Interina, Sra. Lumena Freitas, iha nia intervensaun hatete, iha abertura treinamentu ne’ebé realiza iha semana kotuk ita hahu ho hanoin ida katak, Lideransa la’os de’it kona-ba pozisaun, títulu ka autoridade formal, Lideransa ne’e refere ba kapasidade atu uza ita-nia lian, karakter, influensia, podér, no asaun hodi halo mudansa pozitivu.

Agora iha enseramentu ba treinamentu ida ne’e, ha’u hakarak bolu fali imi hotu nia atensaun ba pergunta ida ne’ebé imi diskuti, ha’u hanoin iha inísiu, saida mak ha’u bele halo diferente depois husi treinamentu ida ne’e.

Ohin ha’u mós rona ona reflesaun badak husi reprezentante nain rua husi formandu sira, ne’ebé klean no pozitivu tebes, ita boot sira ohin dehan mós la’os aprende de’it kona-ba lideransa, ita boot sira mós redleta kona-ba jéneru, podér autoridade, norma, estereotipu jéneru, komunikasaun, foti desizaun, fiar aan, governasaun no mudansa transformativu, no mós aprende kona-ba abilidade formadores nian.

Treinamentu ida ne’e la’os ikus husi ita-nia aprendizajen, loron lima ne’e hanesan inisiu ida husi responsabilidade foun, ita agora la’os partisipante ba treinamentu, ita mós sai ona formadór, fasilitadór no ajenti mudansa iha ita-nia instituisaun no iha ita-nia komunidade, tanba ne’e susesu husi TOT ida ne’e la’os de’it sukat husi hira maki ta aprende ka hira maki imi bele hatan ba avaliasaun post teste nian, susesu sei hare’e liuhusi ita aplika saida maki ta aprende, susesu mak bainhira ita lori konseitu no feramenta TLTRG nian ba ita-nia unidade servisu, susesu ,mak bainhira ita bele fasilita sesaun ida ho konfiansa, inkluzaun no partisipativu, susesu mak bainhira ita bele ajuda kolega sira atu refleta kona-ba podér, jéneru no lideransa, liutan ida ne’e, susesu mak bainhira ita bele uza ita-nia lideransa hodi muda prátika no Sistema ne’ebé kria ka mantein desigualdade.

Hodi UN-WOMEN Timor-Leste nia naran, ha’u hakarak hato’o ha’u nia apresiasaun profunda ba lideransa SEI nian, liu-liu iha ne’e reprezenta husi Diretora DNDIJ-SEI, Sra. Olga da Costa Monteiro, ba kolaborasaun, kompromisu no apoiu bele halo treinamentu ida sai realidade, ha’u mós hakarak agradese ba fasilitadór no formadór sira hotu, ne’ebé fahe ona sira nia kuñesimentu, esperiénsia no tempu durante treinamentu ida ne’e, ha’u hakarak hato’o ha’u nia apresiasaun no abrigadu barak ba formandu sanulu resin-neen (16), bai ta boot sira-nia kompromisu, partisipasaun no vontade atu aprende no dezenvolve aan hanesan lider no formadór.

UN-WOMEN sei kontinua hamutuk ho SEI, iha jornada ida ne’e ami fiar katak, parseria ida ne’e bele kontinua hametin kapasidade institusionál no lideransa ne’ebé promove igualdade jéneru, inkluzaun, partisipasaun, empoderamentu no kontribui ba Timor-Leste ida ne’ebé justu no igual ba ema hotu.

Ha’u hakarak fó hanoin fali katak, ita hotu bele sai lider, no ita hotu iha kapasidade atu lidera, ita hotu iha responsabilidade atu transforma, no ita hotu iha papél atu kria instituisaun no sosiedade ida ne’ebé promove igualdade, mai ita lidera ho igualdade, uza poder ho responsabilida, no transforma liuhusi asaun, ita la’os aprende de’it kona-ba mudansa, maibe presiza mós sai ajente ba mudansa.

Iha sorin seluk, reprezentante Formandu sira ne’ebé mak reprezenta husi Funsiunáriu Tékniku husi Departamentu Planu Monitorizasaun no Avaliasaun-SEI, Sr. Samuel Doutel, hatete, iha ne’e ha’u hakarak hato’o agradesementu de’it ba SEI ho UN-WOMEN, ne’ebé mak sai parseiru di’ak tebes no organiza ona treinamentu ida ne’e fó mai ami, no prinsipalmente hakrak hato’o ami nia obrigadu wain tebes iha formadór nain rua husi UN-WOMEN, Sr. Dariu ho Sr. Jery, ne’ebé maka disponibiliza ona ita boot sira nia tempu, ita boot sira-nia kuñesimentu, ita boot sira-nia servisu ne’ebé mak fornese mai ami.

Ami espera katak materia ka lisaun sira ne’ebé mak imi fó mai ami ne’e la’os monu let de’it, konsege treansforma dunia mi husi buat ne’ebé ami seidauk hatene no husi ita boot sira-nia fornese materia refere husi ida ne’ebé ami seidauk hatene, konsege ami hatene no ami adapta.

Tanba ne’e lori kolega formandu sira-nia naran hakarak hato’o agradese no obrigadu wain tebes ba formadór nain rua, no lisaun refere la’os hotu de’it husi ami, maibe fiar kata kami sei aplika materia ka aprendizajen refere iha ami nia instituisaun no mós komunidade inklui se fahe tan ba ami nia kolega sira seluk atu implementa materia ka lisaun ne’ebé ma kami aprende.

Iha sorin seluk fali, reprezentante husi Formanda sira, Funsiunária Téknika husi Departamentu Jurídiku-SEI, Sra. Argentina Viegas iha nia mensajen hatete, iha oportunidade ida ne’e, husi reprezentante formandu/a sira hotu, ami hakarak hato’o ami-nia agradesimentu boot no apresia senser aba formadór Maun Jery no Maun Dario, tanba akompaña ona ami durante loron lima iha formasaun kona-ba Lideransa Transaformativu.

Loron lima liu baa mi ho esperiénsia hanoin, ho espektativa diferente, maibe bainhira formasaun ne’e besik ramata, ami komprende kata kami la’os aprende kona-ba Lideransa, maibe ami aprende kona-ba ita-nia aan rasik, ami aprende katak lideransa la’os kona-ba pozisaun títulu ka autoridade, lideransa mak kona-ba influensia, responsabilidade, integridade no kapasidade atu inspira ema seluk ba mudans di’ak.

Formadór sira husi ami-nia isplikasaun, diskusaun, ezemplu no motivasaun sira, ami oportunidade atu refleta, “Ha’u nia maneira lidera ohin bele lori mudansa saida ba ema sira ne’ebé servisu ho ha’u, perguntas ida ne’e simples maibe nia siknifikante boot tebes, ami aprende mós katak, transformasaun lahahu ho organizasaun, transformasaun hahu iha ita aan rasik, se ita hakarak muda ita-nia ekipa, ita tenki hahu husi ita-nia aan, attitude, se it hakarak muda ita-nia organizasaun, ita tenki hahu husi ita-nia aan, mentalidade, no ita hakarak inspira ema seluk, ita tenki hahu iha ita-nia ezemplu rasik.

Formadór Maun Jery no Maun Dario, ami apresia tebes, imi nia pasensia, dedikasaun no maneira, imi fahe kuñesimentu ho ami, imi la’os hanorin ami kona-ba oinsa atu sai lider, maibe imi ajuda ami kompriende tanba sa lideransa presiza transforma ema seluk, molok transforma Sistema.

Durante loron lima ami hamnasa, diskute, reflete, fahe esperiénsia no aprende ba malu, momentu sira ne’e sei sai hanesan memoria ne’ebé ami sei lori ba ami nia fatin servisu no ami nia moris loro-loron, ami sei fila fali baa mi nia responsabilidade baa mi nia ekipa no baa mi nia organizasaun, maibe ami hakarak asegura katak aprendizazen loron lima ne’e la remata iha formasaun, ami sei lori ba iha asaun, tanba sei ami aprende no sei laaplika kuñesimentu, sei sai memoria de’it, ami se ami aplika kuñesimentu ida ne’e bele sai ba iha mudansa.

Iha loron formandu sira ami hakarak fó promesa ida ne’e, ami sei lahein mudansa husi ema seluk, ami sei hahu mudansa husi ami nia aan rasik, ami sei koko atu rona liutan, komunika di’ak liutan, respeita malu liutan, inspira malu liutan, no servisu hamutuk liutan, no antes remata ami hakarak husu bai ta hotu atu rai ida ne’e iha ita-nia laran, lideransa di’ak la’os kona-ba ema hirak ne’ebé mak ita lidera, maibe ema hirak ne’ebé ita ajuda atu sai di’ak liutan.

Formadór Maun Jery ho Maun Dario, obrigado barak ba imi-nia tempu, obrigadu barak ba imi-nia kuñesimentu, obrigadu barak ba imi nia pasénsia no obrigadu ba liu-liu imi inspira ami atu hare’e lideransa ho matan foun, loron lima remata maibé viajem lideransa transformative ami foin hahu, ami sei lori mensajen ida ne’e iha ami nia laran, muda ita-nia aan, inspira ema seluk no hamutuk transforma ita-nia organizasaun, husi ami hotu formandu sira obrigadu barak formadór Maun Jery ho Maun Dario, ita aprende, ita transforma, ita lidera no ita muda.

Iha sesaun loron ikus ba formasaun Lideransa Transformativa ne’e, Formandu/a sira mos halo ezersisiu ida hodi ida-idak aprende halo Micro-Teaching, ne’ebé mak kada partisipante prepara aprezentasaun ho tópiku ne’ebé mak lahanesan hodi mai halo aprezentasaun iha oin.

Tópiku aprezentasaun husi Formandu sira nian mak hanesan, Tipu Lideransa, Tambasa Importante ba Feto atu Lidera, Lideransa Transformativu, Enkuadramentu Legal ba Igualdade Jéneru, Diferensa Papél Lideransa no Subordinadu, Abilidade Fiar Aan iha Lideransa, Lideransa Feto no Partisipasaun Polítika, Konseitu Báziku kona-ba Igualdade Jéneru, Komunikasaun ne’ebé di’ak no Efetivu, Abilidade Lideransa Fiar Aan, Lideransa no Novernasaun, Lideransa no Autoridade, Enkuadramentu Legal liga ba Igualdade Jéneru, “Importansia lideransa feto: kontribuisaun lideransa feto no prosesu foti desizaun” Papel Juventude ba Prevensaun VBJ iha Timor-Leste, no ikus liu mak Poder.

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus