𝐁𝐀𝐍𝐊𝐔 𝐌𝐔𝐍𝐃𝐈Á𝐋 𝐍𝐎 𝐆𝐎𝐕𝐄𝐑𝐍𝐔 𝐃𝐈𝐒𝐊𝐔𝐓𝐄 𝐊𝐎𝐍𝐀-𝐁Á 𝐃𝐄𝐙𝐄𝐍𝐕𝐎𝐋𝐕𝐈𝐌𝐄𝐍𝐓𝐔 𝐃𝐈𝐉𝐈𝐓Á𝐋 𝐈𝐇𝐀 𝐓𝐈𝐌𝐎𝐑-𝐋𝐄𝐒𝐓𝐄, 𝐋𝐈𝐔𝐋𝐈𝐔 𝐏𝐑𝐎𝐆𝐑𝐄𝐒𝐔, 𝐈𝐍𝐅𝐑𝐀𝐄𝐒𝐓𝐑𝐔𝐓𝐔𝐑𝐀 𝐍𝐎 𝐄𝐒𝐅𝐎𝐑𝐒𝐔 𝐆𝐎𝐕𝐄𝐑𝐍𝐔 𝐀𝐓𝐔 𝐇𝐀𝐅𝐎𝐑𝐒𝐀 𝐓𝐑𝐀𝐍𝐒𝐅𝐎𝐑𝐌𝐀𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐃𝐈𝐉𝐈𝐓Á𝐋 𝐍𝐀𝐒𝐈𝐎𝐍Á𝐋 𝐍𝐎 𝐇𝐀𝐃𝐈’𝐀 𝐊𝐎𝐍𝐄𝐊𝐓𝐈𝐕𝐈𝐃𝐀𝐃𝐄 𝐍𝐎MOS 𝐒𝐄𝐑𝐕𝐈𝐒𝐔 𝐃𝐈𝐉𝐈𝐓Á𝐋 𝐁Á
Asuntu
𝐁𝐀𝐍𝐊𝐔 𝐌𝐔𝐍𝐃𝐈Á𝐋 𝐍𝐎 𝐆𝐎𝐕𝐄𝐑𝐍𝐔 𝐃𝐈𝐒𝐊𝐔𝐓𝐄 𝐊𝐎𝐍𝐀-𝐁Á 𝐃𝐄𝐙𝐄𝐍𝐕𝐎𝐋𝐕𝐈𝐌𝐄𝐍𝐓𝐔 𝐃𝐈𝐉𝐈𝐓Á𝐋 𝐈𝐇𝐀 𝐓𝐈𝐌𝐎𝐑-𝐋𝐄𝐒𝐓𝐄, 𝐋𝐈𝐔𝐋𝐈𝐔 𝐏𝐑𝐎𝐆𝐑𝐄𝐒𝐔, 𝐈𝐍𝐅𝐑𝐀𝐄𝐒𝐓𝐑𝐔𝐓𝐔𝐑𝐀 𝐍𝐎 𝐄𝐒𝐅𝐎𝐑𝐒𝐔 𝐆𝐎𝐕𝐄𝐑𝐍𝐔 𝐀𝐓𝐔 𝐇𝐀𝐅𝐎𝐑𝐒𝐀 𝐓𝐑𝐀𝐍𝐒𝐅𝐎𝐑𝐌𝐀𝐒𝐀𝐔𝐍 𝐃𝐈𝐉𝐈𝐓Á𝐋 𝐍𝐀𝐒𝐈𝐎𝐍Á𝐋 𝐍𝐎 𝐇𝐀𝐃𝐈’𝐀 𝐊𝐎𝐍𝐄𝐊𝐓𝐈𝐕𝐈𝐃𝐀𝐃𝐄 𝐍𝐎MOS 𝐒𝐄𝐑𝐕𝐈𝐒𝐔 𝐃𝐈𝐉𝐈𝐓Á𝐋 𝐁Á
Data Publica
25 Sep 2026
Descrisaun
Dili, 24 Setembru 2026
Governu liuhusi Ministru Transportes no Komunikasaun, Eng.Miguel Marques Manetelu, simu vizita kortézia husi Reprezentante Banku Mundiál iha Timor-Leste, David Freedman ho nia ekipa, Enkontru ne’e diskute kona-bá dezenvolvimentu dijitál iha Timor-Leste, inklui atualizasaun kona-bá Identidade Úniku no servisu dijitál sira ne’ebé lao hela. Banku Mundiál mós husu disponibilidade Ministru Manetelu atu partisipa iha Simeira Dijitál iha Korea Súl** no sei fahe relatóriu esbosu atu hetan komentáriu husi Ministru nia ekipa molok publikasaun.
Reprezentante Banku Mundiál iha Timor-Leste, David Freedman, hato’o apresiasaun bá Ministru Manetelu no Governu kona-bá prioridade iha dezenvolvimentu dijitál, liuliu operasaun komersiál kabu fibra ótika. Nia suporta prioridade atu amplia infraestrutura fibra bá komunidade sira, enkuantu Starlink bele sai alternativa atu alkansa komunidade iha área remotas.
Diskusaun mós destaka ID Úniku no infraestrutura dijitál krítiku atu apoia servisu públiku, hadi’a efisiénsia governu, pagamentu dijitál no dezenvolvimentu ekonomia dijitál. Banku Mundiál mós reafirma prontidaun atu kontinua servisu hamutuk ho Timor-Leste no ASEAN iha área dezenvolvimentu dijitál.
Diskusaun foka bá ajenda no preparasaun simeira globál AI no dijitál iha Korea, ne’ebé sei hala’o iha 19–22 Outubru. Ministru Manetelu sei partisipa iha oportunidade atu ko’alia iha meza redonda ministeriál, inklui tópiku kona-bá AI, asesibilidade dispozitivu no konetividade.
Aleinde ne’e, sei kontinua diskute atualizasaun kona-bá ID Úniku no haree área seluk ne’ebé bele envolve iha kooperasaun. Ekipa organizadór husu atu hatene sedu kona-bá tópiku ka eventu espesífiku ne’ebé Ministru hakarak partisipan iha Diskusaun ne'e informa mós kona-bá oportunidade bá Ministru atu partisipa iha eventu internasionál, hamutuk ho ministru sira husi nasaun oioin.
Banku Mundiál mós kompleta hela CPSD – Diagnóstiku Setór Privadu bá Timor-Leste, ho objetivu atu análiza ambiente no oportunidade atu atrai investimentu privadu.
Timor-Leste, estudu CPSD foka liuliu bá setór turizmu no infraestrutura dijitál tanba konsidera importante bá kreximentu ekonómiku no diversifikasaun ekonomia. Banku Mundiál sei fahe relatóriu esbosu ho ekipa Ministériu atu hetan diskusaun no kontribuisaun.
Ministru Manetelu hateten katak jornada dijitalizasaun Timor-Leste lao hela ho progresu, liuhusi investimentu governu iha kabu submariñu fibra ótika no projetu konektividade nasionál da-walu (NCP). Projetu ne’e estende konektividade bá postu administrativu, sede suku, sentru saúde no eskola sira. Fibra ótika seidauk bele to’o bá fatin hotu-hotu, governu mós fó lisensa bá Starlink no agora besik sede suku 450 konekta ona ho internet satélite. Kombinasaun fibra ótika no Starlink ajuda aumenta kobertura internet iha territóriu nasionál.
Diskusaun públika no Governu foka bá opsaun satelite, hanesan Starlink, kabu fibra ótika atu haforsa konektividade, liuliu iha área remota. Maske teknolójia rua ne’e bele uza hamutuk, presiza fó atensaun bá seguransa sibernétika, krime sibernétika no protesaun dadus. Kombate krime sibernétika la’ós responsabilidade Governu Timor-Leste de’it, maibé presiza kooperasaun internasionál.
Prosesu dijitalizasaun no governu eletróniku kontinua lao, maibé transformasaun dijitál nomos sistema pagamentu dijitál presiza ID Úniku. Programa ID Úniku ne’ebé hahú iha Governu VIII liuhusi TIC Timor, depois iha Governu IX integra bá Ministériu Transportes no Komunikasaun, agora mós liga ho programa iha Ministériu Justisa. Iha interpretasaun diferente entre ministériu sira, presiza kooperasaun no koordinasaun interministeriál atu programa ID Úniku bele kontinua no apoia dezenvolvimentu dijitál nasionál.
Diskusaun públika no Governu foka bá opsáun uza satélite hanesan Starlink no kabu fibra ótika, liuliu bá área remota. Maske teknolojia rua ne’e bele kombina, seguransa sira presiza konsidera tanba iha risku kona-bá seguransa sibernétika, krime sibernétika no protesaun dadus.
Seguransa sibernétika no kombate krime sibernétika la’ós responsabilidade Governu Timor-Leste de’it, maibé presiza kooperasaun internasionál. Iha tempu hanesan ne’e, prosesu dijitalizasaun no governu eletróniku kontinua lao, maibé transformasaun dijitál, servisu dijitál nomos pagamentu eletróniku presiza suporta husi ID Úniku.
Programa ID Úniku ne’ebé hahú iha Governu da-walu, depois integra bá Ministériu Transportes no Komunikasaun iha Governu da-sia, agora envolve mós Ministériu Justisa. Iha interpretasaun diferente entre ministériu sira, presiza kooperasaun interministeriál atu programa ID Úniku bele lao ho diak no apoia prosesu dijitalizasaun nasional.
Governu kontinua dezenvolve infraestrutura komunikasaun liuhusi instalasaun kabu fibra ótika no halo trial cross-border ho ligasaun ne’ebé mai husi Indonézia. Komersializasaun kabu submariñu ne’ebé lansa ona, Governu planeia atu remata trial ne’e no kontinua avalia Starlink hanesan backup bá konektividade.
https://sdi.gov.tl/ministerio/presrealease/create
𝐌𝐞́𝐝𝐢𝐚 𝐌𝐓𝐊
Galeria
Video
Laiha Video
Dokumentus
Laiha Dokumentus