MAPPF Hamutuk ho CITL no Parseiru Dezenvolvimentu Realiza Workshop Nasionál kona-ba Matadalan Planeamentu Espasiál Marítimu

29 Sep 2026
Press Release Image
Asuntu

MAPPF Hamutuk ho CITL no Parseiru Dezenvolvimentu Realiza Workshop Nasionál kona-ba Matadalan Planeamentu Espasiál Marítimu

Data Publica

29 Sep 2026

Descrisaun

Dili, 25 Setembru 2026 — Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF), hamutuk ho Conservation International Timor-Leste (CITL) no parseiru dezenvolvimentu sira, realiza Workshop Nasionál kona-ba Matadalan Planeamentu Espasiál Marítimu. Atividade ne’e hala’o iha Salaun Suai, Timor Plaza, Dili.

Iha entrevista ho media, Ministru Interinu ne’ebé mós nu’udar Sekretáriu Estadu ba Peska, Domingos da Conceição dos Santos “Macaro”, hateten katak workshop ne’e importante tebes atu diskute no define maneira diak ida atu ordena no jere espasu marítimu, liuliu área tasi no zona kosteira, atu nia utilizasaun bele sustentável no fó benefísiu ba gerasaun agora no ba futuru.

Nia hateten katak Timor-Leste iha rekursu tasi no área kosteira ne’ebé boot, maibé utilizasaun ba área sira ne’e dala barak seidauk ordenadu ho diak.

“Realmente ita hatene katak, dala ruma utilizasaun ba ita-nia tasi, inklui iha área kosteira sira, ita seidauk ordena ho diak. Tanba ne’e, presiza iha planeamentu no ordenamentu ne’ebé klaru atu garante katak utilizasaun área marítima no kosteira bele lao ho diak no sustentável,” dehan Ministru Interinu.

Nia mós fó ezemplu kona-ba regra legal ne’ebé regula utilizasaun área besik tasi. Tuir nia esplikasaun, iha lei relevante sira define zona proteksaun iha área kosteira, maibé iha realidade komunidade balu sei harii uma besik liu tasi-ninin.

“Pergunta mak, se komunidade sira harii uma besik tasi-ninin, ida-ne’e bele fó impaktu ka lae ba ambiente tasi? Normalmente bele fó impaktu. Tanba ne’e, ita presiza halo ordenamentu ne’ebé diak, atu utilizasaun área kosteira no tasi nian la fó impaktu negativu ba rekursu tasi no biodiversidade,” nia hatutan.

Objetivu Workshop

Tekniku ba Planeamentu Espasiál Marítimu (SEP) hateten katak workshop ne’e prepara hosi Ministériu relevante sira, tanba dezenvolvimentu iha Timor-Leste envolve atividade no investimentu ne’ebé dala ruma uza área tasi no zona costeira.

Workshop ne’e fó oportunidade ba Ministériu no instituisaun relevante sira atu diskute no identifika maneira diak liu, inklui alternativa ne’ebé bele rekomenda ba Estadu ka Governu, bazeia ba kuadru legal no aspetu tékniku sira ne’ebé eziste.

Iha parte seluk, Diretór Ezekutivu CITL, Manuel Mendes, hateten katak workshop ne’e foka liuliu ba planu kona-ba utilizasaun espasu marítimu iha Timor-Leste.

Nia hateten katak workshop ne’e mak kontinuidade husi enkontru sira ne’ebé hala’o ona antes, no CITL apoia MAPPF, liuliu liu hosi Direksaun-Jerál Peska, atu dezenvolve no prepara matadalan ida ne’ebé bele orienta planeamentu espasiál marítimu iha Timor-Leste.

Workshop loron ne’e mós sai nu’udar momentu importante ba prosesu validasaun. “Ita hein katak ita sei hetan input husi partisipante sira, liuliu hosi liña ministeriál sira no instituisaun relevante, atu ita bele finaliza matadalan ida ne’e. Depois, ita hein katak sei hetan aprovasaun hosi Governu no bele implementa hamutuk ho parseiru sira, inklui universidade sira,” Manuel Mendes hateten.

Workshop ne’e partisipa hosi reprezentante hosi Ministériu Planeamentu no Investimentu Estratéjiku, Ministériu Obras Públikas, Ministériu Transportes no Komunikasaun, Ministériu Defeza, Ministériu Petróleu no Rekursu Naturais, Ministériu Administrasaun Estatál, Ministériu Interiór, no Autoridade Exekutiva Terrestre no Marítima.

Partisipante sira mós inklui reprezentante hosi academia, hanesan Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) no UNITAL, no parseiru no organizasaun internasionál sira hanesan ONU, FAO, UNESCO, IUCN, Conservation International, CTI-CFF, Blue Ventures, WorldFish, SEAMORE no Innovation for Ocean Action Foundation.

Aleinde ne’e, reprezentante hosi kompanhia Estadu no setor privadu, hanesan TimorGAP, Murak Rai Timor, no instituisaun relevante sira seluk, mós partisipa iha workshop ne’e.

Workshop Nasionál kona-ba Matadalan Planeamentu Espasiál Marítimu ne’e espera bele kontribui ba dezenvolvimentu sistema planeamentu ne’ebé integradu, atu garante utilizasaun rekursu tasi no área kosteira iha Timor-Leste ho maneira ordenadu, responsável no sustentável.

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus