S.E.MPIE, ENG. GASTÃO FRANCISCO DE SOUSA NO S.E. PM, KAYRALA XANANA GUSMÃO, HALA’O “SEREMÓNIA LANSAMENTU PLANU NASIONÁL NO MEDIU PRAZU 2027-2030 NOMOS PROGRESU MONOTORIZASAUN PED, 2011-2024.

15 Oct 2026
Press Release Image
Asuntu

S.E.MPIE, ENG. GASTÃO FRANCISCO DE SOUSA NO S.E. PM, KAYRALA XANANA GUSMÃO, HALA’O “SEREMÓNIA LANSAMENTU PLANU NASIONÁL NO MEDIU PRAZU 2027-2030 NOMOS PROGRESU MONOTORIZASAUN PED, 2011-2024.

Data Publica

15 Oct 2026

Descrisaun

Dili, Loron 01 Fullan Outbru Tinan 2026

Ohin loron marka istória ida tan bá planeamentu nasionál no responsabilizasaun Estadu nian iha Timor-Leste. Ita lansa instrumentu importante rua ne’ebé inovadora no interligado : Relatóriu Monitorizasaun Progresu Implementasaun Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu (PED) 2011-2030 husi perídu 2011-2024 no Planu Nasional Médiu-Prazu (PMP) 2027-2030.

Dokumentu rua ne’e liga evidénsia husi implementasaun tinan 15 ho enkuadramentu bazeia bá rezultadu ne’ebé disiplinadu, tinan haat ikus nian to’o 2030. Relatóriu Monitorizasaun reflete ho onestidade ita to’o ona iha ne’ebé; PMP hateten ho klaru saida mak ita sei halo atu responde bá situasaun ne’e.

PMP la-ós lista dezeju ida ne’ebé dekorativu deit.

Ida ne’e planu prioritáriu ida ne’ebé realístiku tuir kapasidade fiskál, ne’ebé dezeña atu lori Timor-Leste husi faze preparasaun planeamentu bá implementasaun fíziku ne’ebé lais, hodi harii baze ne’ebé forte bá ekonomia la-ós-petróleu ne’ebé diversifikadu no rezilente iha tinan 2030 no bá oin.

Ita-nia tranzisaun husi pasadu bá futuru hatu’ur metin ho evidénsia. Tuir mandatu legál Dekretu-Lei Nú. 68/2023, Ekipa Unidade Planeamentu Integradu (UPI) MPIE nian, ne’ebé lidera husi Koordenadora Sra.Epi Orleães, hala’o ona ezersísiu monitorizasaun ida rigorozu, ne’ebé avalia metas kurtu no médiu-prazu hamutuk 199 ne’ebé define iha setór estratéjiku lima (5) husi PED.

Atu sukat progressu ho objetividade, ami-nia ekipa téknika uza metodolojia Qualitative Prevalence Weighting (Ponderação da Prevalência Qualitativa), ne’ebé avalia indikadór sira liuhusi eskala pontu haat ne’ebé estritu (Eskala 0-4): La iha Progressu (Valor=0), Progressu Parsiál (Valor=1), Progressu Avansadu (Valor=2) no Kompletu (Valor=3).

Preparasaun Relatóriu Monitorizasaun Progresu PED hala’o liuhusi faze prinsipál haat.

Faze 1: iha inísiu tinan 2025, Unidade Planeamentu Integradu iha MPIE planeia ezersísiu monitorizasaun no revê indikadór sira ne’ebé sei orienta avaliasaun.

Faze 2: iha fulan-Marsu 2025, UPI halo workshop apresentasaun ho pontu fokál setoriál sira no komesa rekolla dadus husi setór sira.

Faze 3: enkontru setoriál sira komesa iha fulan-Outubru 2025, tuir mai ho workshop validasaun iha loron 9 no 10 Dezembru 2025. Ida ne’e fó oportunidade bá setór sira atu revê, analiza no valida evidénsia husi aspetu téknika nomos diskute rezultadu preliminar sira.

Faze 4: Ekipa UPI konsolida rezultadu sira, identifika dezafius prinsipais husi implementasaun, no prepara rekomendasaun bá relatóriu finál.

Versaun finál Relatóriu Monitorizasaun PED finaliza iha loron 26 Janeiru 2026 no Konsellu Ministru aprova iha loron 3 Marsu 2026.

Ita konsege atinji buat barak ne’ebé deskreve iha Relatóriu Monitorizasaun PED hanesan : rehabilitasaun estradas, eletrifikasaun, espansaun servisu kuidadu saúde primáriu no asesu bá edukasaun báziku. Maibé, relatóriu mós hatudu obstákulu estruturál krítiku sira: hanesan malnutrisaun iha labarik ne’ebé persistente, perdas de àgua urbana não faturadas (ou non-revenue urban water losses) no kriasaun empregu formál iha sektór privadu ne’ebé limitadu, nomos seluk tan. Ita hili atu la-subar rezultadu sira ne’e. PMP 2027-2030 mak ita nia resposta estratéjika direta bá dezafiu espesífiku sira ne’e.

Hanesan prosesu revizaun PED, PMP 2027-2030 mós dezenvolve liuhusi prosesu formulasaun faze haat ne’ebé rigorozu no transparente nomos kolaborativu ne’ebé hala’o durante tinan ida fulan 8:

• Faze 1: Diagnóstiku Estratéjiku (Janeiru 2025 - Abríl 2026): Avaliasaun setoriál ne’ebé kle’an bá dezempeñu husi implementasaun PED durante tinan 15.

• Faze 2: Planeamentu Téknika (Abríl - Junhu 2026): Formulasaun kuadru rezultadu bá pilar ida-idak, liña baze no metas ne’ebé lidera husi espesialista nasionál UPI nian.

• Faze 3: Revizaun Péritu Independente (Maiu - Julhu 2026): Komparasaun esterna ho padraun refere husi economista no ekipa revizaun Economic Equity, atu asegura katak planu ne’e obedese padraun kualidade internasionál.

• Faze 4: Validasaun Interministeriál (Julhu - Agostu 2026): Konsensu téknika hetan liuhusi Komisaun Interministeriál Koordenasaun Dezenvolvimentu Setoriál (KIKDS), ne’ebé establese ho Rezolusaun Governu Nú. 43/2024.

Atu asegura klaridade totál no ligasaun operasionál ne’ebé klaru husi planu to’o ninia implementasaun, PMP husik hela deskrisaun polítika ne’ebé naratíva no adopta Hierarchical Results Framework (Quadro Hierárquico de Resultados) ne’ebé estritu, organizada iha Pilar Setoriál.

l Prinsipal haat hanesan :

1. Diversifikasaun Ekonómika,

2. infraestrutura ho Integrasaun Espasiál no Habitasaun,

3. Dezenvolvimentu Sosiál no Kapitál Umanu, nomos

4. Fortalesimentu Institusionál.

Kapítulu ida dedika bá Integrasaun Asuntu Transversais (GEDSI-Gender Equality, Disability and Social Inclusion, Rezilénsia Klimátika no Ambiente) no kapítulu ida seluk tan dedika bá Monitorizasaun, Avaliasaun no Relatóriu.

PMP aprezenta mekanizmu konkretu 3 atu asegura katak prioridade sira sei implementa, hetan finasiamentu no sei aprezenta relatóriu dezempeñu.

1. Integrasaun Orsamentu Direta: Implementasaun Planu liga direta bá siklu Orsamentu Anuál 2027 no orsamentu iha tinan fiskál sira tuir mai. Prioridade hotu-hotu sei hetan fundu no despeza hotu-hotu tenke liga direta ho rezultadu ne’ebé verifika ona. Ida ne´e MPIE sei servisu besik liu ho Ministerio das Finanças liu-liu Diresaun-Jerál Planu no Orsamentu (DGPO)

2. Fotalese sistema baze de dados - Sistema jestaun informasaun Planeamentu no Investimentu Estratéjiku (SPIMIS-sigla inglés), ne’ebé jere husi UPI/MPIE, sei sai fonte úniku ne’ebé obrigatóriu bá dadus dezempeñu planu médiu prazu 2027-2030. Ida ne´e MPIE sei servisu besik ministerio das finanças liu-liu unidade de monitorização e avaliação (UMAD).

3. Comissão Interministerial de Desenvolvimento Setoriais (CIDS) sei halo enkontru regularmente durante implementasaun atu diskuti no buka solusaun bá obstákulu transversál, revê risku sira no hametin responsabilidade konjunta entre ministériu sira. Ida ne´e UPI sei halo koordenasaun besik ho kordenadores setorias.

Lansamentu dokumentu sira ne’e la-ós fim husi ezersísiu planeamentu, ida ne’e mak komesu bá jornada ida ne’ebé disiplinadu iha implementasaun no responsabilizasaun.

Ha’u apela bá ita hotu-hotu iha salaun ida ne’e atu adopta PMP nu’udar ita-nia ferramenta planeamentu rasik no uza Relatóriu Monitorizasaun PED nu’udar referénsia.

Governu – ministériu, ajénsia no munisípiu sira uza PMP nu’udar fundasaun bá ita-boot sira nia planeamentu no orsamentasaun durante tinan haat oin mai, hamutuk ho planu anuál rotina sira.

Ita-nia Parseiru Dezenvolvimentu: Ha’u husu ita-boot sira atu aliña prioridade no programa sira ho PMP, hahú husi 2027, atu hamutuk ita bele lais liu entrega rezultadu nomos evita duplikasaun.

Ita-nia instituisaun akadémika, peskizadór no estudante universitáriu sira: Relatóriu Monitorizasaun PED no PMP loke área barak bá peskiza no aprendizajen. Ha’u enkoraja tebes ita-boot sira atu esplora dokumentu sira ne’e tanba sei hariku ita-boot sira nia koñesimentu kona-bá dezenvolvimentu Timor-Leste no provedensia evidénsia ne’ebé Governu presiza atu mellora implementasaun.

Sosiedade sivíl inklui Organizasaun Ema ho Defisiénsia, organizasaun relijiosas no organizasaun ne’ebé reprezenta feto, labarik nomos grupu vulneraveis: Ha’u konvida ita-boot sira hotu atu uza prioridade PMP nian iha ita-boot sira nia servisu advokasia no programa nomos kontinua husu Governu responsabiliza bá ita-nia kompromisu atu la-husik ema ida iha kotuk.

Relatóriu Monitorizasaun PED reflete ‘ita to’o ona iha ne’ebé’. PMP 2027-2030 hatudu ‘Ita atu bá iha ne’ebé’. Tinan haat tuir mai sei desidi se ita sei to’o iha ne’ebá ka lae?

Antes termina há’u hakarak atu agradese bá govenu Australia liuhusi programa PROSIVU ne’ebé fó apoiu téknika mai UPI iha prosesu elaborasaun planu médiu prazu 2027-2030 no agradese mós bá Komisaun Uniaun Europeia bá apoia téknika nomos lojiistiku bá elaborasaun. Relatóriu Monitorizasaun Progresu Implementasaun Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu (PED) 2011-2030.

Ha’u orgullu tebes tanba Planu ne’e prepara no finaliza husi Tékniku Espesializadus Timoroan de’it, ne’ebé mak tau hanoin hamutuk, hakerek, konsulta to’o rezultadu finál ohin bele aprezenta no sei lansa husi Sua Exelénsia Nai Primeiru-Ministru.

Ida ne’e prova katak ita-nia nasaun iha kapasidade intelektuál no téknika atu lori ita-nia agenda dezenvolvimentu hodi asegura katak dolar ida mak ita investe husi fundu mina-rai lori Timor-Leste besik liu bá futuru ida ne’ebé prósperu, inkluzivu no rezilente.

https://sdi.gov.tl/ministerio/presrealease/create

Média MPIE 

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus