SEF - ADB no Membru Parlamentu Komisaun D Halo Monitorizasaun no fiskalizasaun Ba ai-horis Café iha Ermera

15 Oct 2026
Press Release Image
Asuntu

SEF - ADB no Membru Parlamentu Komisaun D Halo Monitorizasaun no fiskalizasaun Ba ai-horis Café iha Ermera

Data Publica

15 Oct 2026

Descrisaun

Ermera-13/10/2026 Sekretario Estadu Floresta (SEF) hamutuk ho Asean Development Bank (ADB) no Membru Parlamentu Nasionál husi Koimisaun D halo monitorizasaun ba café ne’ebé poda ona husi programa Coffee and Agroforestry Livelihood Improvement Project (CALIP) iha suku Lisapat.

Iha entrevista SEF, Fernandino Vieira da Costa esplika, monitorizasaun ba implementasaun Programa CALIP ne’e importante tebes atu bele atu bele haree progresu atividade sira iha kampu no halo avaliasaun no rezultadu ne’ebé hetan ona,ne’e atu identifika dezafiu sira ne’ebé durante iha prosesu implementasaun, monitorizasaun ne’e la’ós de’it atu haree atividade ne’ebé hala’o ona, maibé mós atu asegura katak programa ne’e implementa tuir objetivu, planu no rezultadu ne’ebé mak determina ona. ho nune’e, instituisaun relevante sira bele iha informasaun ne’ebé klaru kona-ba progresu programa nian no bele foti medida apropriada bainhira iha obstákulu iha prosesu implementasaun nia laran.

Nia hatutan, Programa CALIP (Coffee and Agroforestry Livelihood Improvement Project) ne’e iha objetivu atu hadi’a produtividade kafe, hametin sistema agrofloresta, no hasa’e rendimentu agrikultór sira-nian liu husi atividade dezenvolvimentu ne’ebé sustentável. Programa ne’e mós buka atu hadi’a kondisaun moris komunidade rurál sira, liu-liu família agrikultór ne’ebé depende ba produsaun kafe no rekursu naturál sira.

Monitorizasaun tenke hala’o ho métodu ne’ebé sistemátiku, liu husi observasaun direta iha kampu, rekolla dadus, no komunikasaun entre ekipa téknika, autoridade lokál no komunidade benefisiária sira, liu husi prosesu monitorizasaun ne’e, ekipa responsável bele haree diretamente kondisaun implementasaun programa nian, inklui atividade kuda kafe, manutensaun plantasaun, jestaun agrofloresta no apoiu ne’ebé fó ba agrikultór sira, monitorizasaun ne’e permite atu identifika problema sira ne’ebé bele afeta dezenvolvimentu atividade iha kampu, hanesan limitasaun téknika, asesu ba ekipamentu, manutensaun plantasaun no nesesidade atu hasa’e kapasidade agrikultór sira-nian. Dhan SEF

Aleinde ne’e, monitorizasaun ne’ebé hala’o ho regularidade bele ajuda atu komprende mudansa ne’ebé akontese iha plantasaun no komunidade, inklui progresu produsaun, kondisaun kafe no nesesidade atu hadi’a prátika agrofloresta, Programa CALIP mós iha relevánsia ba esforsu atu hametin ekonomia rurál, tanba kafe sai hanesan produtu agríkola importante ba família barak iha Timor-Leste. Ho sistema produsaun ne’ebé di’ak no sustentável, agrikultór sira iha oportunidade atu hadi’a kualidade produtu no aumenta rendimentu iha tempu naruk.

Iha fatin hanesan Vise Prezidente Komisaun D ne’ebe trata asunto Ekonomia no Dezenvolvimentu Manuel Henrique Noronha hateten, husi observasaun ne’ebé hala’o, husi Komisaun D konsidera katak atividade Programa CALIP ne’ebé implementa iha Munisipiu Ermera ne’e di’ak tebes, tanba programa ne’e iha objetivu atu apoia agrikultór sira, hadi’a sistema produsaun no promove dezenvolvimentu sustentável iha área rural, Programa CALIP sai nu’udar inisiativa importante ida atu hadi’a moris agrikultór sira, liu husi apoiu ba dezenvolvimentu produsaun kafe, sistema agrofloresta no hadi’a kapasidade komunidade atu jere rekursu naturál ho di’ak atu nune’e bele aumenta produtividade kafe, Iha kontestu ida-ne’e, observasaun husi Komisaun D sai oportunidade atu haree diretamente atividade sira ne’ebé hala’o ona, identifika progresu ne’ebé hetan no fó atensaun ba aspetu sira ne’ebé presiza kontinua hadi’a. Prosesu observasaun hanesan ne’e mós importante atu hametin transparénsia, responsabilidade no koordenasaun entre instituisaun sira ne’ebé envolve iha implementasaun programa CALIP.

Aleinde ne’e, envolvimentu agrikultór sira iha implementasaun programa presiza kontinua hametin, atu nune’e benefísiu ne’ebé hetan apoiu material husi CALIP bele dura iha tempu naruk. Manutensaun plantasaun kafe, aplikasaun prátika agríkultura di’ak no jestaun sustentável ba área agrofloresta sai aspetu importante atu asegura sustentabilidade programa nian, observasaun ne’e, Komisaun D fó atensaun ba importánsia atu kontinua akompaña implementasaun Programa CALIP, hodi asegura katak atividade sira la’o tuir objetivu no rezultadu ne’ebé hakarak atinji.dehan Vise Presidente Komisaun D

Nnune’e mos Kafekultór Lisapat Domingos Soare informa apoiu Programa CALIP ba reabilitasaun kafe sai benefísiu importante ida ba agrikultór sira, tanba ajuda sira atu hadi'a no kuida fali plantasaun kafe ne'ebé presiza reabilitasaun, aleinde apoiu ba reabilitasaun kafe, Programa CALIP mós fó apoiu materiál relasionadu ho atividade kafe nian. Materiál hirak-ne'e importante atu fasilita agrikultór sira-nia servisu iha plantasaun no ajuda sira atu hala'o atividade manutensaun ho di'ak liután.

Iha monitorizasaun ne’e SEF ADB no mós Membru Parlamentu Komisaun D entrega mós ekipamentu hanesan Makina koa Ai, Insada, Sabit, Kateri no mós Kado hodi bele apoiu ba poda kafé, nune’e ekipa mós refere kontinua halo vizita bai ha sentru Viveirus ba Aihoris iha Fatuquero.

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus