SEF-Abertura Asaun Komunitária Uniaun Europeia - Timor-Leste ba Protesaun Rai, Bee no Tasi

15 Oct 2026
Press Release Image
Asuntu

SEF-Abertura Asaun Komunitária Uniaun Europeia - Timor-Leste ba Protesaun Rai, Bee no Tasi

Data Publica

15 Oct 2026

Descrisaun

Díli, 09 Outubru 2026||𝐒𝐮𝐚 𝐄𝐱𝐜𝐞𝐥𝐞̂𝐧𝐜𝐢𝐚 𝐒𝐞𝐜𝐫𝐞𝐭𝐚́𝐫𝐢𝐨 𝐝𝐞 𝐄𝐬𝐭𝐚𝐝𝐨 𝐝𝐚𝐬 𝐅𝐥𝐨𝐫𝐞𝐬𝐭𝐚𝐬 , 𝐄𝐧𝐠. 𝐅𝐞𝐫𝐧𝐚𝐧𝐝𝐢𝐧𝐨 𝐕𝐢𝐞𝐢𝐫𝐚 𝐝𝐚 𝐂𝐨𝐬𝐭𝐚, 𝐒.𝐇𝐮𝐭, Abertura ba Asaun Komunitária Uniaun Europeia - Timor-Leste ba Protesaun Rai, Bee no Tasi, Hodi Hamoos tasi-ibun no mota Comoro nia ninin.

DISKURSU

Sua Excelénsia Secretáriu de Estadu das Florestas "Aksaun Komunitária ba Protesaun Rai, Be'e no Tasi ba Futuru Sustentáve iha Timor-Leste"

Exelénsia Senhór Embaixadór Uniaun Europeia iha Timor-Leste Senhór Presidente Autoridade Munisípiu Díli, Senhor/a Diretor Geral no Diretor Nasional sira Senhor/a Lideransa Komunitária sira, Juventude, Estudadente no komunidade hotu-hotu ne'ebé hau respeitu.

Bom dia,

Hau hato'o agradesimentu bo'ot ba prezensa no partisipasaun komunidade iha atividade ida-ne'e, tanba Protesaun Rai, Be'e no Tasi la'ós responsabilidade Governo de'it, maibé responsabilidade hamutuk entre Estadu, komunidade, setor privadu, parseiru dezenvolvimentu sira, Estudade no Juventude sira hotu.

Reprezenta Governo hau hakarak hato'o apresiasaun no hato'o obrigado wain ba União Eropeia (UE) iha Tīmor-Leste, ne'ebé servisu hamutuk ho Ministério Negosio Estrangeiro e Cooperasaun, Conservasaun Internasional (CI), Fundasaun Tasifest no Grupo de Voluntario Underwater Cinema no Autoridade Munisipal Díli hodi bele realiza programa importante ida ne'e.

Karik imi husu tanbasá mak Sekretáriu Estadu Floresta mai ko'alia iha tasi-ibun. Resposta iha ita-nia sorin: Mota Comoro nia ibun. Buat hotu ne'ebé akontese iha foho to'o iha tasi. Bainhira ita lakon Ai-laran, udan lori rai no foer tuir mota mai to'o tasi- ibun ida-ne'e no to'o koral sira. Bainhira ita tau matan ba Ai-laran, ita mós proteje tasi. Ai-laran, mota no tasi hanesan sistema ida de'it, no ita-nia responsabilidade mós ida de'it.

Maibé kuda ai no hamos tasi-ibun la to'o se ita kontinua soe foer ba mota. LeÌ ne'ebé bandu plástiku uza dala Ida de'it iha ona. Buat ne'ebé falta mak kumpre lei ne`e, iha uma, iha merkadu no Iha eskola, Ida-ne'e depende ba ita ida-idak, llu-liu ba joven sira ne'ebé ohin mai iha ne'e. Buat ne'ebé ita sei halo ohin simples, maibé iha signifikadu boot: Saku ne'ebé ita hill iha tasi-ibun ne'e mak foer ne'ebé afeta ba koral iha tasl laran no ikan sira ne'ebé ita konsumu fali iha ita nia meza.

Nonu Governu Konstitusionál hatur prioridade atu promove dezenvolvimentu sustentável, proteje rekursus naturais no hametin ekonomia verde ne'ebé bele fc benefisiu ba gerasaun ohin no gerasaun futuru. Iha setor florestal, Governu konsiderc florestas nu'udar patrimóniu nasional ne'ebé importante ba seguransa bee konservasaun biodiversidade, prevensaun erosão no melhoria moris komunidade rurál.

Senhor no Senhores,

Rai mak ita nia moris, Be'e mak fonte moris, Tasi mak patrimóniu natural ne'ebe sustenta ita nia ekonomia no kultura. maibé, ita hotu haree katak degradasaun rai tesi ai ilegal, sunu rai la kontroladu, destruisaun bacias hidrográficas no poluisaun tas bele ameasa ita nia futuru.

Erozaun rai no rai monu bele hamenus produtividade agrikultura, estraga fonte bee no ameasa ekosistema tasi. Tanba ne'e, Governo liu husi Sekretaria Estadu das Florestas, Ministério da Agricultura, Pecuária, Pesca e Florestas sei kontinua hametin programa sira hanesan:

Primeiru: Reflorestasaun no Restaurasaun Rai Degradadu Komunidade sira sei sai parceiru prinsipál iha plantasaun ai, agrofloresta nc restaurasaun paisajen. Kada ai ne'ebé ita planta mak kontribuisaun ba proteksaun rai konservasaun bee no combate mudansa klimátika. Segundo: Jestaun Bacias Hidrográficas ho Abordaien Komunitária.

Bacias hidrográficas mak fonte bee ba komunidade. Tanba ne'e, presiza proteje área foho, mota no bee matan liu husi sistema jestaun integrada ne'ebé envolve komunidade lokal, lideransa tradisionál no autoridade sira.

Terseiru: Protesaun Ekosistema Tasi no Área Kosteira.

Tasi Timor-Leste iha riqueza bo'ot hanesan ai parapa, korál no biodiversidade marinha Komunidade kosteira iha papel importante atu proteje tasi husi poluisaun, destruisaur Ai parapa no uza rekursus marinhos ho maneira sustentável

Kuartu: Edukasaun Ambiental no Mudansa Atitude.

Protesaun ambiente hahú husi uma-kain. Ita presiza hanorin labarik, jovem no komunidade katak ai ida la'ós de'it materiál ba uza, maibé fonte bee, ai-han, klime di'ak no moris ba ita hotu

Governu la bele hala'o programa ambiente mesak. Susesu husi konservasaun florestas depende ba partisipasaun komunidade.

Komunidade mak guarda rai iha sira nia suku, komunidade mak proteje bee iha sira nia área, no komunidade mak sai liman ain be gerasaun futuru.

Tanba ne'e, hau husu ba ita hotu atu hadomi no proteje ita nia rai, ita nia foho, ita nia mota no manten limpeza tasi no área kosteira, uza rekursus naturais ho eesponsabilidade.

Ho espirito "Rai no Ema", ita hamutuk hari'i Timor-Leste ida ne'ebe verde, resiliente no sustentável. Hau agradese ba kontribuisaun no kolaborasaun komunidade, Juventude no Estudante. Hamutuk ita bele proteje Rai, Be'e no tasi ba ita nia oan sira no ba futuru tuir mai.

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus