SEKRETARIA ESTADU BA IGUALDADE REALIZA SEMINÁRIU NASIONÁL BA SELEBRASAUN LORON NASIONÁL FETO TIMOR-LESTE BA DALA-50

30 Oct 2026
Press Release Image
Asuntu

SEKRETARIA ESTADU BA IGUALDADE REALIZA SEMINÁRIU NASIONÁL BA SELEBRASAUN LORON NASIONÁL FETO TIMOR-LESTE BA DALA-50

Data Publica

30 Oct 2026

Descrisaun

Dili, 26 Outubru 2026 - Tinan 2026 sai nu'udar tinan importante ba feto Timor-Leste, hodi komemora Loron Nasionál Feto ba dala-50. Tan ne'e, Governu Timor-Leste liuhusi Sekretaria Estadu ba Igualdade (SEI) hamutuk ho parseiru dezenvolvimentu sira, realiza Semináriu Nasionál ho Tema “Feto Timor-Leste Selebra Tinan 50 Igualdade no Inkluzaun” no Lema “Ami Feto Timor-Leste Sei La Rende, Sei Luta Nafatin To'o Atinji Igualdade no Inkluzaun”, iha Sentru Konvensaun Dili (CCD), iha loron 26 Outubru 2026.

Semináriu Nasionál ne'e abertura direita husi Sua Exelénsia Interina Sekretária Estadu ba Igualdade, atual Vise-Ministra Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI), Sra. Céu Brites. Objetivu prinsipál husi semináriu ne'e atu rekoñese no valoriza kontribuisaun feto sira iha Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika.

Alende ne'e, semináriu ne'e sai espasu ba feto veterana , Feto Klandistina no Feto Esterna (Diplomatico) ne'ebé hola parte iha luta libertasaun hodi fahe sira-nia esperiénsia ba jerasaun foun sira, atu bele banati tuir sakrifísiu ne'ebé inan-feton sira halo ba determinasaun ukun rasik-an, no hamutuk reflete kona-ba esforsu ne'ebé presiza kontinua hodi promove igualdade no inkluzaun ba feto hotu iha Timor-Leste.

Iha diskursu abertura, Sua Exelénsia Interina SEI, Sra. Céu Brites hateten, selebrasaun tinan 50 sai momentu importante ba Timor-oan hotu atu reflete ho responsabilidade kona-ba progresu ne'ebé alkansa ona no barreira sira ne'ebé sei kontinua eziste.

“Tinan 50 ne'e reprezenta memória, aprendizajen, responsabilidade no reafirma kompromisu ba jerasaun futuru ne'ebé justu no inkluzivu,” hateten Sra. Céu Brites.

“Ita fó omenajen espesiál ba saudosa Maria Tapó, membru Organizasaun Populár Feto Timorense (OPMT), ne'ebé mate iha liña oin iha loron 3 Novembru 1975. Loron ne'e sai referénsia ba Loron Nasionál Feto ne'ebé hahú selebra iha tinan 1976. Ita mós fó omenajen espesiál ba feto luta-na'in hotu ne'ebé mate no sakrifika sira-nia an ba independénsia rai doben ida-ne'e, no ba inan sira no feto barak ne'ebé maski naran seidauk dokumenta, fó sakrifísiu boot atu sustenta rezisténsia. Hahu husi feto sira iha Frente Armada ne'ebé suporta funu iha kondisaun susar; ba feto sira iha Frente Klandestina ne'ebé lori informasaun, organiza apoiu no enfrenta risku; no ba feto sira iha Frente Diplomátika ne'ebé lori povu Timor nia lian ba mundu internasionál,” nia dehan.

Sua Exelénsia afirma katak durante ne'e Timor-Leste halo progresu importante iha rekoñesimentu direitu feto nian liuhusi Konstituisaun, lejislasaun, polítika públika no kompromisu internasionál. Feto sira kontribui ona iha Parlamentu Nasionál, Governu, administrasaun públika, edukasaun, saúde, agrikultura, negósiu no lideransa komunitária.

Maske nune'e, dezafiu sei barak. Feto sira sei enfrenta limitasaun iha asesu ba edukasaun, empregu, kapitál, merkadu no pozisaun lideransa. Iha área rurál, responsabilidade kuidadu família no servisu doméstiku ne'ebé dala barak la hetan remunerasaun, bele limita feto nia oportunidade atu dezenvolve an no partisipa iha tomada desizaun.

Dezafiu boot seluk mak violénsia bazeia ba jéneru no diskriminasaun, ne'ebé ameasa feto nia seguransa, dignidade no liberdade. Tan ne'e, presiza hametin prevensaun, protesaun ba vítima no sobrevivente, servisu referál no asesu ba justisa. Mane, labarik-mane, família, lideransa komunitária, instituisaun Estadu no sosiedade sivíl hotu iha responsabilidade atu prevene violénsia no promove kultura respeitu.

“Igualdade tenke konkretiza iha oportunidade, orsamentu, programa no servisu públiku ne'ebé responde ba nesesidade sidadaun hotu. Atu harii Timor-Leste ne'ebé inkluzivu no sustentável, ita presiza transforma igualdade jéneru no inkluzaun sosiál husi kompromisu ba rezultadu konkretu iha moris loroloron feto no labarik-feto sira nian,” tenik Sra. Céu Brites.

Iha semináriu ne'e, SEI konvida oradór importante sira ne'ebé modera husi Sra. Laurentina Mica Barreto Soares. Oradór nain tolu mak hanesan: Sra. Maria Rosa da Câmara “Bisoi” - husi Frente Armada, Sra. Maria Domingas Alves “Micato” - husi Frente Klandestina, Sra. Maria do Céu Lopes da Silva - husi Frente Externa/Diplomátika hodi konta tuir istória no esperiénsia luta nian durante tinan 24 ba libertasaun Timor-leste.

Iha sesaun diskusaun interativu, marka prezensa mós reprezentante sira hanesan: Reprezentante RENETIL, Sra. Lita Verdial; Reprezentante Komité 12 Novembru, Sra. Adriana Pereira; Reprezentante Relijioza, Reverendíssima Madre Guilhermina; Reprezentante Universitáriu Feto, Alin Inês Virginia; Reprezentante Ema ho Defisiénsia, Sra. Cresensia Madeira de Deus; no Jerasaun Kontinuadór, Alin Bemvinda Gusmão Alves.

Iha sesaun enseramentu, Sra. Céu Brites hato'o agradese ba oradór nain tolu ne'ebé fahe ona sira-nia esperiénsia, nune'e mós ba instituisaun hotu ne'ebé fó kontribuisaun iha serminariu refere.

Iha Serimónia Semináriu Nasionál ne'e partisipa husi membru Governu feto, reprezentante Prezidente Parlamentu Nasionál, OPMT/Veterana sira, Família saudosa Maria Tapó, família eroi no heroína sira, korpu diplomátiku, Família ONU (UN Women, UNDP, UNFPA, FAO, ILO, IOM), parseiru dezenvolvimentu sira (TAF-NABILAN, DFAT, PROSIVU, Pacific Australia Skills, Menzies, Plan International, Care International, Menzies, SIMILE, CALTECH Group), Reitór no dosente peskizadora sira, sesante SEI nian, autór judisiál (Prokuradór-Adjunta, Defensora, Juíza, Advogada), autoridade sivil no militár (PNTL no F-FDTL), Grupu Traballu Jéneru Interministeriál, Diretór Jerál no Diretór Nasionál husi liña ministeriál sira, komunidade relijioza, organizasaun rezisténsia (Komité 12 Novembru, RENETIL, DSMPTTL), Rede Feto no organizasaun sosiedade sivíl (Fundasaun Alola, JSMP, ALFeLa, PRADET, Fokupers, CODIVA, FONGTIL, no seluk tan), organizasaun ema ho defisiénsia no komunidade LGBTQI+, ativista feto, estudante universitáriu no funsionáriu SEI tomak.

Semináriu Nasionál ne'e taka direitamente husi Sua Exelénsia Sekretária Estadu ba Igualdade (Interina), akompaña husi Diretór Jerál SEI hamutuk ho parseiru sira, no taka ho foto hamutuk.

Galeria
Video

Laiha Video

Dokumentus

Laiha Dokumentus