𝟎𝟕 𝐍𝐨𝐯𝐞𝐦𝐛𝐫𝐮 𝟐𝟎𝟐𝟓
================
Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku, Ministru Turizmu no Ambiente, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, konsidera deputadu bankada FRETILIN, Florentino Ximenes “Sinarai”, halo difamasaun, injúria no mós kalúnia, tanba temi Vise-PM nia naran iha jogu online sira ne’ebé la’o iha tempu VIII Governu Konstitusionál nia ukun.

Vise-PM, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, mós husu ba deputadu Sinarai atu lori ba Tribunál kuandu iha faktus ruma kona-bá ninia envolvimentu iha jogu online sira ne’e. Tanba lisensiamentu ba jogu online sira ne’e hasai kedas iha mandatu VIII Governu nian, la’ós iha IX Governu Konstitusionál nia ukun.

Ho preokupasaun hirak ne’e mak Vise-PM klarifika, XI Governu Konstitusionál liuhusi Konsellu Ministru, deside taka tiha jogu online sira ne’e, no bainhira taka iha efeitu pozitivu barak ba povu no nasaun.   

“𝐇𝐚𝐧𝐞𝐬𝐚𝐧 𝐕𝐢𝐬𝐞-𝐏𝐫𝐢𝐦𝐞𝐢𝐫𝐮 𝐌𝐢𝐧𝐢𝐬𝐭𝐫𝐮, 𝐚𝐬𝐮𝐧𝐭𝐮 𝐢𝐝𝐚 𝐧𝐞’𝐞 (𝐣𝐨𝐠𝐮 𝐨𝐧𝐥𝐢𝐧𝐞) 𝐥𝐢𝐮𝐡𝐮𝐬𝐢 𝐕𝐢𝐬𝐞 𝐌𝐢𝐧𝐢𝐬𝐭𝐫𝐮 𝐀𝐬𝐮𝐧𝐭𝐮 𝐏𝐚𝐫𝐥𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭á𝐫, 𝐦𝐚𝐢 𝐞𝐬𝐩𝐥𝐢𝐤𝐚 𝐭𝐢𝐡𝐚 𝐨𝐧𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐮𝐦𝐚 𝐟𝐮𝐤𝐮𝐧 𝐢𝐝a 𝐧𝐞’𝐞, 𝐜𝐨𝐦𝐨 𝐫𝐞𝐩𝐞𝐭𝐞 𝐭𝐚𝐧, 𝐞 𝐝𝐞𝐩𝐨𝐢𝐬 𝐜𝐨𝐦 𝐭𝐨𝐝𝐨 𝐫𝐞𝐬𝐩𝐞𝐢𝐭𝐨 𝐝𝐞𝐩𝐮𝐭𝐚𝐝𝐮 𝐬𝐢𝐭𝐚 𝐡𝐚’𝐮-𝐧𝐢𝐚 𝐧𝐚𝐫𝐚𝐧 𝐝𝐢𝐫𝐞𝐭𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐞, 𝐩𝐮𝐛𝐥𝐢𝐤𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐡𝐚’𝐮 𝐬𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐤𝐚𝐭𝐚𝐤, 𝐢𝐝𝐚 𝐧𝐞’𝐞 𝐡𝐚𝐥𝐨 𝐨𝐧𝐚 𝐝𝐢𝐟𝐚𝐦𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧, 𝐢𝐧𝐣ú𝐫𝐢𝐚 𝐧𝐨 𝐦ó𝐬 𝐤𝐚𝐥ú𝐧𝐢𝐚 𝐩𝐮𝐛𝐥𝐢𝐤𝐚𝐦𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐛𝐚 𝐡𝐚’𝐮, 𝐡𝐚’𝐮-𝐧𝐢𝐚 𝐤𝐨𝐥𝐞𝐠𝐚, i𝐭𝐚-𝐛𝐨𝐨𝐭 𝐬𝐢𝐫𝐚 𝐢𝐡𝐚 𝐟𝐚𝐦í𝐥𝐢𝐚, 𝐡𝐚’𝐮 𝐢𝐡𝐚 𝐟𝐚𝐦í𝐥𝐢𝐚, 𝐢𝐭𝐚 𝐡𝐨𝐭𝐮 𝐢𝐡𝐚 𝐤𝐨𝐥𝐞𝐠𝐚, 𝐧𝐞’𝐞𝐛é 𝐬𝐨 𝐟𝐚𝐤𝐭𝐮𝐬, 𝐢𝐡𝐚 𝐟𝐚𝐤𝐭𝐮𝐬 𝐥𝐨𝐫𝐢 𝐛𝐚 𝐭𝐫𝐢𝐛𝐮𝐧á𝐥 𝐩𝐚𝐫𝐚 𝐢𝐭𝐚 𝐛𝐚 𝐡𝐚𝐭á𝐧. Sua Exelénsia Primeiru-Ministru ho Ministru Interior esplika loloos hotu ona sobre buat ida jogu online. Ha’u la ba repete tan jogu online hanesan ita servisu seluk laiha ona, ita tenke repete mak ida ne’e. Ne’e importante, no tanba ida ne’e importante mak IX Governu hahú husi 2023 ba kaer knaar, ha’u hanesan Ministru Turizmu no Ambiente, primeiru mak ami taka uluk Bola Guling, ne’ebé deskulpa bá ita-bo’ot sira hotu, lisensa ne’ebé mak hetan husi uluk nian, ne’e kompañia 20 resin, balu tinan 10, 20, 30, se ita-bo’ot sira presiza, ha’u-nia office abertu bele mai, ha’u fó kopia bá, laiha problema. Mas ha’u hanoin iha servisu seluk mak importante liu buat sira ne’e, no importante ha’u-nia knaar taka tiha ona Bola Guling sira ho fulan-neen nia laran hamutuk ho seguransa PNTL, PCIC sira hotu-hotu atinji no Díli hakmatek oitoan hahú husi ne’ebá,”deklara Vise-PM, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay, iha nia intervensaun hodi hatán ba preokupasaun deputadu sira nian iha plenária Parlamentu Nasionál, Sesta 07 Novembru 2025, kona-ba jogu online sira.

Vise-PM mós lakohi foti ba kestaun kona-bá deputadu Sinarai temi nia naran iha jogu online, basá problema hanesan ne’e nia enfrenta barak ona.

“Antes ida ne’e ha’u atu ko’alia oitoan hanesan sentimentu normal hanesan ema. Iha Kinta (06/11/2025) kuandu deputadu temi ha’u nia naran, ha’u la foti liman atu halo defesa de honra tanba ha’u hanoin ita mai diskute orsamentu ba tinan 2026, tanba ne’e ha’u tau importánsia ba orsamentu ida ne’e, tanba ne’e mós iis ho raan ba moris Estadu ida ne’e nian. Ha’u kalma loos tanba ha’u enfrenta buat sira hanesan ne’e barak ona, no ha’u haree buat sira ne’e normal, normal hela,”

Vise-PM mós fó hanoin fali katak, durante simeira ASEAN foin lailais iha Kuala Lumpur, Malázia, líder hotu-hotu, komponente hotu-hotu nafatin sita pilár tolu mak sai prioridade hanesan: polítika seguransa, ekonomia, no dijitalizasaun.

‘’Ha’u atu informa katak, kualker intervensaun husi líder sira no mós ministru sira hotu-hotu sempre sita mak seguransa, krime (Scam online, human trafficking and drug), ne’e distintu deputadu/a sira hotu, ba audiénsia sira hotu katak, ita bo’ot sira mak envolve sala iha buat sira ne’ebé temi ne’e, sa’e aviaun foin tun deit ema hiit (kaptura) tiha ona,”dehan Vise-PM.

Vise-Primeiru-Ministru apresia ho eis Ministru Turizmu, Komérsiu no Indústria, José Lucas do Carmo da Silva, ne’ebé publikamente deklara katak, nia mak asina duni jogu online sira ne’e iha ukun VIII Governu nian.

“Jogu Online ne’e hanesan Ministru Turizmu no Ambiente, ha’u rasik altura ne’e liuhusi koordenasaun no ha’u relata ba Primeiru-Ministru, liuhusi Konsellu Ministru, ami deside taka tiha jogu online ne’ebé-ne’ebé mak uluk iha. Ha’u apresia tebes sr. José Lucas do Carmo da Silva, Ministru Turizmu, Komérsiu no Indústria (iha tempu ne’eba) ne’e nia ko’alia duni ho fuan katak, ‘sim, ha’u asina duni tinan-rua ba jogu online ne’e’ mezmu que difísil, desizaun ida ne’ebé difísil. Ha’u hanoin ida ne’e, ema dehan gentleman. Ne’ebé para que mai ita bá hurlele malu loron ho kalan hanesan servisu seluk laiha,”afirma Vise-PM. 

“Hanesan Vise-PM, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku, ho tan Turizmu Ambiente mós tempu la to’o ona. Ne’ebé ba distintu deputadu, ha’u husu ba ha’u-nia kolega sira nune’e mós ba bankada CNRT lalika pániku, lalika mós emosaun, kalma deit, fokus ba orsamentu ida ne’e. Ami família rua ne’e koñese malu dezde 1997, Maun Mandati, Maun Joaquim, desitintu sira ne’e 1997, 1998, 1999, se mak Siku Kalbuadi, iha ita-bo’ot sira-nia leet, ha’u la konta ba ita-bo’ot sira, depois hau-nia querida mãe, ita-bo’ot nia mãe mós hamutuk ho ha’u la’o iha kampaña 1999 loron ho kalan, ohin sai ona deputadu publikamente sita ha’u-nia naran,’’deklara Vise-PM, Dato’ Seri Francisco Kalbuadi Lay.

‘’Ha’u la ko’alia naruk tan, ha’u atu mostra deit buat ida katak, despois de buat sira ne’e hotu ha’u simu surat husi United Nation Police (UNPOL) dala rua katak, mai hasoru Governu liuliu ha’u no Ministru Interior, husu atu hasoru atu koopera ba funsionamentu iha United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). Ne’ebé ita bo’ot sira ko’alia UNODC, UNODC ne’e nia surat dala rua mai ha’u husu atu hasoru koopera, tanba funsionamentu iha UNODC, ne’e so iha problema iha ne’e informa ba mak sai, ida dokumentu sai ne’e anónimu, naran laiha, sira mós lakohi lakon sira-nia kredibilidade, ne’ebé surat mak ne’e (Vise-PM hatudu surat husi UNODC ne’e ba deputadu no públiku haree), iha Dezembru tinan ne’e nia laran, ami sei hasoru malu. Ha’u hanoin asuntu ida ne’e entrega hela ba ha’u. Hanesan Siku Kalbuadi Lay, ami sei hasoru malu ho deputadu Sinarai. Sala ruma, buat ruma la kona ita-bo’ot sira-nia laran ha’u husu deskulpa, basa liman ba Sinarai,”deklara Vise-PM iha Parlamentu Nasionál, hodi hatutan  jogu online sira ne’e iha mandatu VIII Governu nia ukun la’ós IX Governu nian.

Kestaun jogu online ne’ebé deputadu sira preokupa iha debate OJE 2026 ne’e, Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hatán katak, ne’e iha VIII Governu nia ukun no asina husi Ministru Agio Pereira. Nune’e IX Governu Konstitusionál deside taka tiha ona jogu online sira ne’e.

“Kona-bá Sr. Agio Pereira hasai ninia komunikadu, ami ko’alia tiha ona iha Konsellu Ministru, kona-bá ida ne’e (jogu online) hodi dehan rasik ba Sr. Agio Pereira, katak, nia rasik mak iha VIII Governu aprova tiha, fó lisensa tiha, ne’ebé nia nonók lakon. Ne’ebé ita halo servisu, servisu saida mak intelijénsia sira halo ita buka neineik sem loke ba públiku katak, oiiiii ami halo ida ne’e, ida ne’e, lae! Tanba kuandu ita loke ba públiku, kriminozu sira ne’e mai nonók lakon liu tan hodi halo fali, lori fali joven sira mak joga ba-joga mai iha ne’e, ne’ebé buat ne’e ita halo ho seguransa oitoan, ne’ebé krime foun iha mundu mak buat sira hanesan ne’e,”dehan PM Xanana hodi hatán preokupasaun deputadu bankada FRETILIN nian kona-bá jogu online sira.